و زيادت از متقدمان در آن تصنيف و تحقيق و جدل و بيان به جاى آورد . پس حق تعالى سلوك راه راست در دل وى افكند ، و او را بر عيب اين فن مطلع گردانيد تا آن را مهجور كرد و به نفس خود مشغول شد . « 165 » و فريفته مشو بدانچه گويند كه فتوى عماد شرع است و علتهاى آن جز به علم خلاف نتوان دانست . چه علتهاى مذهب در مذهب مذكور است . و آن چه زيادت از آن است مجادلات است كه متقدمان و صحابه - رضى اللّه عنهم أجمعين - آن را نشناختهاند ، با آن كه در [ علمهاى ] فتاوى از ديگران عالمتر بودهاند . بل مجادلات با آن چه در مذهب مفيد نيست زيانكار و تباه كنندهء ذوق فقه است ، كه آن چه حدس مفتى شاهد آن باشد چون وى را در فقه ذوقى صحيح بود ، در اغلب امر تمشيت آن بر شرط جدل امكان ندارد . و آن كه طبع او با رسمهاى جدل ألف گرفت ، مقتضيات جدل مسلم دارد و ذوق فقه را تسليم نتواند كرد . و بدان مشغول نشود جز كسى كه طالب صيت و جاه باشد ، به بهانهء آن چه علل مذهب مىطلبد . پس آمن باش از ديوان ، و احتراز از ديو مردمان كن ، كه ايشان ديوان را از رنج اضلال برهانيدهاند . و در جمله ، پسنديدهء عاقلان آن است كه خود را در عالم تنها با حق تعالى شمارى ، و مرگ و عرض و حساب و بهشت و دوزخ در پيش نظر آرى ، و در آن مهم كه در پيش است تأمل كنى ، و جز آن بگذارى . و السلام .
و يكى از مشايخ عالمى را در خواب ديد ، وى را گفت : خبر آن علمها كه در آن مجادله و مناظره كردهاى چيست ؟ او دست باز كرد و در آن بدميد و گفت : همه هباء منثورا [ شد ] و سودى نديدم ، مگر از دو ركعتى خالص كه در دل شب گزاردم . و پيغامبر - عليه السلام - گفت : ما ضلّ قوم بعد هدى كانوا عليه الاّ أوتوا الجدل . گمراه نشدند قومى پس از آن چه به راه راست بودند مگر آنان كه در جدل افتادند ، پس اين آيت بخواند :
ما ضَرَبُوهُ لَكَ إِلَّا جَدَلًا ، بَلْ هُمْ قَوْمٌ خَصِمُونَ
« 166 » . اين مثل نياوردند [ 17 ] تو را مگر از روى جدل ، بل ايشان گروهى مخصوصند به خصومت . و پيغامبر در تفسير
فَأَمَّا الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ زَيْغٌ
، « 167 » گفت : هم اهل الجدل الذين عناهم [ اللّه ] بقوله : و احذرهم . ايشان اهل جدلاند كه حق تعالى به كلمهء « و احذرهم » ايشان را خواسته است .
و يكى از سلف گفت : در آخر الزمان قومى باشند كه در عمل بر ايشان بسته شود ، و در جدل گشاده . و در حديث است : انّكم في زمان ألهمتم فيه العمل و سيأتي قوم يلهمون الجدل . شما در زمانى [ آمديد ] كه در آن شما را عمل الهام دادهاند ، و به زودى قومى خواهند آمد كه ايشان را جدل
هامش
( 165 ) اينجا مقصود خود غزالى است .
( 166 ) زخرف 43 - 58 .
( 167 ) آل عمران 3 - 7 .