- بديدند ، سر برافراشتند ، و روى به طلب علم آوردند ، تا به وسيلت آن نيل عز و ادراك جاه از واليان ميسر شود . پس بر علم فتاوى اقبال نمودند و خود را بر واليان عرضه داشتند و شناخت ايشان طلبيدند و از ايشان ولايتها وصلتها خواستند . پس بعضى محروم شدند و بعضى به مقصود رسيدند . و آن كه به مقصود رسيد از خوارى طلب و حقيرى مبتذل شدن خالى نماند . و فقها پس از آن چه مطلوب بودند [ طالب ] شدند ، و پس از آن كه عزيز بودند به اعراض از سلاطين ، خوار گشتند [ به ] اقبال بر ايشان ، مگر آن كه حق تعالى وى را توفيق داد در هر عصرى از علماى دين خود .
و در آن روزگار بيشتر اقبال بر فتاوى و حكومات بود . پس بعضى از صدور و اميران قولهاى مردمان در قاعدههاى عقيدتها بشنيدند ، و به شنيدن حجتهاى آن مايل شدند . و [ چون ] رغبت ايشان در مناظره و مجادلهء كلام مردمان را معلوم شد ، [ گروهى ] روى به علم كلام آوردند ، و در آن بسيار تصنيفها كردند ، و طريق مجادلات مرتب گردانيدند ، و فنون مناقضات بيرون آوردند ، و گفتند كه غرض ما نصرت دين خداى ، و دفع از سنت « 170 » ، و قمع مبتدعان است . چنان كه طايفهاى پيش از ايشان گفتند كه مقصود ما استقلال است در فتاوى دين ، [ و ] تقلّد احكام مسلمانان براى شفقت بر خلق خداى و نصيحت ايشان . و پس از آن ، كسى پيدا آمد از صدور كه خوض در كلام و فتح باب مناظره در آن مصلحت نديد ، بدانچه از گشادن آن در تعصبات فاحش و خصومتهاى موذى - به ريختن خونها و خراب كردن شهرها - زاده بود ، و نفس او مايل شد به مناظره در فقه و بيان آن كه مذهب شافعى اولى يا مذهب بو حنيفه . پس مردمان كلام و فنون علمها بگذاشتند ، و جمله روى به مسائل خلاف ، كه ميان شافعى بو حنيفه است - رضى اللّه عنهما - على الخصوص ، آوردند . و در خلاف مالك و سفيان و احمد و غير ايشان مساهلت نمودند ، و گفتند كه مطلوب ايشان استنباط دقايق شرع و تقرير علل مذهب ، و تمهيد اصول فتاوى است . و انواع مجادلات و تصنيفات در آن مرتب كردند ، و تا اين غايت ، هم بر آن مستمرند . و نمىدانيم كه حق تعالى چه تقدير كرده است ، در روزگارى كه پس از ما خواهد بود ! اين است كه باعث بود [ بر ] روى آوردن مردمان به خلافيات و مناظره فحسب .
و اگر نفوس ارباب دنيا به خلاف امامى ديگر از ائمه مايل شود ، و يا علمى ديگر از علمها ،
هامش
( 170 ) در شرح زبيدى : ( و زعموا ان غرضنا ) من هذا ( الذبّ ) اى الدفع ( عن دين اللَّه و النضال ) اى المدافعة ( عن السنّة ) الشريفة .