ج . منابع هندى
آنچه توجه هندشناسان را به وجود عناصر ( هندى ) در آثار عربى جلب كرد ، نه ارجاعات موجود در چاپهاى لاتينى الحاوى و كتاب المنصورى رازى ، كه از ديرباز با آنها آشنايى داشتيم ، بلكه نخست سخنان زليگمان در پيشگفتار وى بر كتاب پزشك ايرانى ، ابو منصور موفق بن على ( ق 4 ه / 10 م ) - كه طى آن وى به عنوان عربشناس نخستين استنتاجات را در زمينهى پزشكى هندى به عمل آورد « 1 » - و نيز ترجمهى فصل مربوط به آثار پزشكى هندى در فهرست ابن نديم توسط فلوگل « 2 » و همچنين ، ترجمههاى فصل 12 عيون الانباء ابن ابى اصيبعه « 3 » بوده است . در 1876 م هاس ضمن مقالهاى « 4 » ، قديمترين متون پزشكى هندى را آثارى مجعول از دورههاى بعد شمرد و نقلقولهاى موجود در منابع عربى را عارى از هر اهميتى اعلام كرد . به گمان وى عربها هرگز از پزشكى هند قديم آگاهى نداشتهاند . احتمالا بايد سرچشمهى اسامى آثار هندى و مؤلفان آنها را ، كه در كتب عربها آمده است ، در سند جستجو كرد . هاس با تكيه بر دست اولترين ارجاع دربارهى سوسروتا در ابن نديم ، نقطهى آغازى را براى پيدايش علم روشمند پزشكى نزد هنديان يافت « 5 » . در مقالهاى كه يك سال بعد منتشر شد « 6 » وى مىپذيرد كه شايد هم عربها دربارهى پزشكى هندى چيزهايى مىدانستهاند . از لحاظ ارزيابى اطلاعات مربوط در منابع عربى ، و بر كاملا بر عقيدهاى ديگر بود ؛ از
هامش
( 1 ) .Codex Vindobonensis sive Medici Abu Mansur Muwaffak bin Ali Heratensis Liber fundamentorum pharmacologiae , ed . F . R . Seligmann . P . I . Vindob . 1859 .( 2 ) . فلوگل ، « دربارهى قديمترين ترجمههاى آثار پزشكى هندى و فارسى به عربى »" Zur Frage ) ber die ltesten bersetzungen indischer und persischer medicinischer Werke ( ins Arabische "، در :ZDMG، 11 / 1857 م / 153 - 148 .
( 3 ) . كيورتن ، در :JRAS، 6 / 1841 م / 119 - 105 .
( 4 ) . « دربارهى سرچشمههاى پزشكى هندى ، با توجه خاص به سوسروتا »" ber die ) ( Ursprnge der indischen Medizin , mit besonderem Bezug auf Sus ? ruta "، در :ZDMG، 30 / 1876 م / 670 - 617 .
( 5 ) . او مىگويد : « . . . حال ما مىتوانيم نقطهى آغاز و انجامى تعيين كنيم ، و تا حدودى با قاطعيت پيدايش روشمند علم طب نزد هنديان را بين اين دو نقطه قرار دهيم ، يعنى فاصلهى زمانى قرن دهم تا اواسط قرن پانزدهم را . يكى از اين دو نقطهى زمانى با تأليف فهرست تعيين شده است كه هرگاه مؤلف آن از متن سوسروتا تصورى مىداشت ، قسمت اعظم اخبار آن كتاب به صورتى ديگر درآمده بود ، نقطهى ديگر بر مبناى معلومات گستردهى نوشتههاى پزشكى هنديان على العموم و اطلاعات سوسروتا على الخصوص است . . . » ( همان ، ص 642 ) . نك : مولر ، در :ZDMG، 34 / 1880 م / 467 .
( 6 ) . « بقراط و پزشكى هندى در قرون ميانه »" Hippokrates und die indische Medizin des ) ( Mittelalters "، در :ZDMG، 31 / 1877 م / 666 - 647 .