پس از دوران تحصيل و از تاريخ دخول او در زندگى اجتماعى بسه دورهء اساسى تقسيم مىشود :
دورهء نخست : دوران فعاليتهاى سياسى وى در بلاد مغرب كه متجاوز از بيست سال ( 1352 - 1374 ) ادامه يافته است .
دورهء دوم : روزگار انزوا و گوشهنشينى و انديشه و تأليف وى در قلعهء ابن سلامه در نزد اولاد بنى عريف كه فقط چهار سال ( 1374 - 1378 م ) بوده است .
دورهء سوم : ايام اشتغال وى بتدريس و امور قضايى با مراجعه و تجديد نظر در تأليفات خويش كه مدت آن هجده سال بوده است ( 1378 - 1406 م ) . هر چند دورهء انزواى وى نسبت به دو دورهء ديگر بسيار كوتاه بوده است ولى همين چند سال در حقيقت نقطهء تحول بسيار مهمى در زندگانى وى بشمار ميرود چه او تا پيش از اين انزوا سخت در گرداب سياست و حوادث تحول آميز آن فرو رفته بود و دمى از كارهاى سياسى غفلت نميورزيد ، ولى پس از انزواى در قلعهء ابن سلامه ديگر بزندگانى سياسى باز نگشت بلكه در ضمن اشتغال به كار تدريس و قضاوت پيوسته بتأمل و مطالعه و تأليف نيز سرگرم بود . پيش از گوشه گيرى در قلعهء مزبور وى بيش از هر چيز مرد صحنهء سياست و عمل بود و پس از انزوا به تمام معنى مرد ميدان دانش و انديشه بشمار ميرفت .
ابن خلدون در خاطرهء ملت تونس
در خاطرهء مردم مصر از ابن خلدون اثرى باقى نمانده و قبر او در قاهره تاكنون هم معروف نيست ، اما وى از خاطرهء مردم تونس هرگز فراموش نشده است . در آنجا مردم خانهاى را كه محل تولد وى بوده و در آن به كار و فعاليت آغاز كرده است هنوز ميشناسند .
اين خانه در يكى از خيابانهاى مهم شهر قديم واقع است كه آن را خيابان تربة باى مينامند . چندين سال است كه اين خانه بمدرسهء ادارهء عليا اختصاص يافته است ، و در يك سوى در آن خانه سنگ مرمرى نصب گرديده و در آن يادآورى شده است كه مولد متفكر بزرگ در آنجا بوده است ، و در آخر همين خيابان مكتب خانهء ( مسجد ) كوچكى در زير گنبد زيبايى وجود دارد كه آن را « مسيد القبة » [ 1 ] مينامند و ميگويند ابن خلدون در اين مكتبخانه درس خوانده است .
اما محل قلعهء ابن سلامه كه ابن خلدون در آنجا مقدمه را نوشته است در نزد همهء مردم معلوم است و قلعهء مزبور در مسافت پنج كيلومترى شهر « فرندا » ى كنونى واقع است كه تابع ايالت و هران در الجزاير مىباشد و آثار خرابهء قلعه در آنجا هنوز به خوبى مشهود است .
هامش
[ 1 - ) ] كلمهء « مسيد » محرف كلمهء « مسجد » است و در تونس كتاب « مكتب خانه » را « مسيد » ( مسجد ) مينامند .
در تدوين اين شرح حال از كتب « التعريف بابن خلدون و رحلته شرقا و غربا » و « دراسات عن مقدمة ابن - خلدون » و « ابن خلدون و تراثه الفكرى » و « فلسفة ابن خلدون الاجتماعية » و « ابن خلدون و تيمور لنگ » ترجمهء آقاى سعيد نفيسى ) استفاده شده است .