نيازمنديهاى اندكى دارد و خرج آن نيز افزون نميباشد ، به همين سبب در آمدهاى خراج ستانى آن با هزينهها برابرى مىكند و بلكه در آمد دولت به ميزان بسيارى از نيازمنديهاى آن افزونتر است . آنگاه ديرى نميگذرد كه بآيينهاى شهرنشينى از قبيل ناز و نعمت و تجمل خواهى و عادات و رسوم آن ميگرايد و در راهى گام مىنهد كه دولتهاى پيشين آن را مىپيمودهاند و از اين رو هزينهء اولياى دولت و بويژه مخارج سلطان به ميزان كثيرى افزايش مىيابد چه سلطان ناچار است مخارج خواص و درباريان خود را بپردازد و بر ميزان بذل و بخشش و مستمرىها بيفزايد و البته با اين وضع مخارج دولت با درآمدى كه از خراج بدست ميآيد برابرى نميكند و دولت مجبور مىشود بر ميزان خراج بيفزايد چه خواهى نخواهى مستمرى لشكريان و نگهبانان و هم مخارج سلطان افزايش مىيابد و دولت چنان كه گفتيم نخستين بار ناچار است بر مقدار تكاليف و تقسيم بندىهاى خراج مردم اضافه كند و باز همچنان رفته رفته نيازمنديها و مخارج دولت بخاطر عادات و رسوم تجمل خواهى و ناز و نعمت و مستمريهاى نگهبانان و سپاهيان رو بفزونى ميرود و سستى و پيرى بدستگاه دولت راه مىيابد و گروه اهل عصبيت و فرمانروايان او از خراج ستانى در شهرستانها و نواحى دور و مرزها عاجز ميشوند و در نتيجه از مقدار خراج كاسته مىشود و بر عكس عادات و رسوم تجمل خواهى توسعه مىيابد و به علت توسعهء آنها حوائج و مستمريهاى سپاهيان افزايش مىيابد ، از اين رو خدايگان دولت به وضع انواع خراجها بر كالاها و فروختنيها دست مييازد و باندازهء معينى بر قيمتها در بازار و هم بر عين كالاها در دروازههاى [ 1 ] شهر باج ميگذارد و دولت باز هم ناچار است بدين روش ادامه دهد زيرا به همان نسبت ناز و نعمت [ 2 ] توسعه مىيابد و بر مستمريها و شمارهء لشكريان و نگهبانان افزوده مىشود و چه بسا كه اين گونه باجگزارى در پايان روزگار دولتها به حدى افزايش مىيابد كه در نتيجهء نوميدى مردم بكساد بازارها منجر مىشود و اين وضع اختلال و ويران شدن اجتماع و آبادانى را اعلام ميدارد
هامش
[ 1 - ) ] در برخى از چاپها بجاى : ابواب المدينة ، بغلط : اموال المدينة آمده است .
[ 2 - ) ] ( طرق ) بجاى ( ترف ) در چاپ بيروت غلط است .