فصل سى و هشتم در خراج ستانى و علت كمبودى و فزونى آن
بايد دانست كه وضع خراج ستانى در آغاز تشكيل دولت از لحاظ تقسيم بندى وظايف خراجگزاران اندك و از نظر مجموعهء عوايدى كه بدست ميآيد فراوانست و در پايان دولت بر عكس تقسيم بندى و ميزان تكاليفى كه بر مردم تحميل ميكنند فراوان و گوناگون است ولى با همهء اين مجموعهء عوايد دولت اندكست .
زيرا دولت اگر از سنن دين پيروى كند بجز همان اعانات [ 1 ] شرعى كه مردم بر عهده دارند از قبيل صدقهها ( زكات و مانند آن ) و خراج و جزيه تكاليف ديگرى نميتواند بر مردم تحميل كند و ميزان تقسيم بندى اين تكاليف اندكست زيرا مقدار زكات مال چنان كه ميدانى اندكست و همچنين زكات حبوبات و چارپايان و هم گزيت ( جزيه ) و خراج و كليهء ديون شرعى قليل و محدود است و بهيچرو از ميزانى كه شارع تعيين كرده تجاوز نميكند .
و در صورتى كه دولت بشيوهء غلبهجويى و عصبيت تشكيل يابد آن وقت ناچار در آغاز كار چنان كه در فصول پيش ياد كرديم در حالت باديهنشينى خواهد بود و باديهنشينى اقتضا مىكند كه دولت با مردم بشيوهء مسامحه كارى و « تعلل » و فروتنى رفتار كند و از ربودن اموال مردم دورى جويد و بجز در موارد نادر از بدست آوردن از آن غافل باشد و به همين سبب مقدار وظيفه واحد و تكليفى كه بوسيلهء آن خراج گرد آورى مىشود و مجموع آن عوايد دولت را تشكيل ميدهد تقليل مىيابد و هنگامى كه ميزان تقسيم بندى و تكاليف كه بر رعايا تحميل ميكنند اندك باشد مردم با شيفتگى و پشت كار بكوشش و فعاليت ميپردازند و در نتيجه آبادانى بطور روز افزون توسعه مىيابد زيرا در نتيجهء كمى باج و ناچيز بودن مقدار خراج نيكو حال ميشوند و زندگانى آنان قرين بهبود و رفاه ميگردد . و هر گاه آبادانى توسعه يابد بر شمارهء تكاليف و تقسيم بندى خراج
هامش
[ 1 - ) ] ترجمه مغارم ج ، مغرم است كه بگفتهء دزى بمعانى : اعانه . خراج باج . غرامت . عوارض مالياتى و جز اينها آمده است . رجوع به ج 1 ذيل قواميس عرب شود .