ميمكد چه مىبيند آنها از اموال جبايه سودهاى فراوان و ثروت بيكرانى بدست آوردهاند چنان كه حساب يا محاسبه آنها آشكار نيست و گاهى هم سران دولت براى سلطان موجبات بازرگانى و كشاورزى فراهم ميكنند بطمع آنكه اموال خراج را فزونى بخشند چه مىبينند بازرگانان سودها و بهرههاى بسيار برميگيرند با آنكه سرمايههاى ايشان اندك است زيرا ميزان سود همواره به نسبت سرمايههاست پس شروع به كسب حيوان و گياه مىكنند تا از آن در خريدن كالاهاى بازرگانى بهرهبردارى كنند و بدان در تغيير متناوب نرخ بازارها استفاده برند [ 1 ] و گمان ميكنند اين شيوه مايهء فزونى خراج و افزايش سود آنست در صورتى كه اشتباه بزرگى است و از راههاى گوناگون برعايا زيان مىرساند چه نخستين زيان آن اينست كه كشاورزان و بازرگانان در خريدن چارپايان و كالاها دچار مضيقه ميشوند و نميتوانند به آسانى وسايل خريد آنها را فراهم آورند . زيرا رعايا از لحاظ ثروت و مكنت در يك سطح هستند يا اندكى با هم اختلاف دارند و مزاحمت و رقابت آنان با يك ديگر منتهى يا نزديك به سود ثروتهاى ايشان مىشود ولى هر گاه سلطان هم با آن همه ثروت بيكران كه از همهء آنها توانگرتر است در اين گونه رقابتها شركت جويد آن وقت كار بجايى ميكشد كه هيچيك از رعايا نتواند كمترين نيازمنديهاى خود را بدست آورد و اين امر موجب افسردگى و سيه روزگارى مردم مىشود . گذشته از زيان مزبور گاهى سلطان وقتى كالاها و وسايل بازرگانى را در معرض فروش مىبيند بسيارى از آنها را غاصبانه از چنگ مردم ميربايد يا آنها را بكمترين بها ميخرد يا در برابر خود هيچگونه رقيب و حريفى نمىيابد و از اين رو با مبلغ ناچيزى آنها را از فروشنده ميخرد .
گذشته از اينها هنگامى كه براى سلطان كليهء عوايد و محصولات كشاورزى از قبيل غلات و حبوب يا حرير يا عسل يا شكر يا جز اينها از انواع بهرهبرداريها را بدست ميآورند و علاوه بر اينها همه كالاهاى بازرگانى را نيز خريدارى مىكنند ،
هامش
[ 1 - ) ] ابن خلدون تركيب « حوالة الاسواق » را در مفهوم اقتصادى نوسانهاى وضع عرضه و تقاضا در بازار به كار مىبرد . رجوع به ذيل قواميس عرب تأليف دزى خاورشناس فرانسوى شود .