دولت اسلامى عظمت يافت و رو بتوسعه رفت آن وقت مقتضيات ايجاب كرد كه ارزش و وزن آنها بر وفق اصول شرعى در همه جا مشخص گردد تا از زحمت تشخيص آن در نقاط مختلف رهايى يابند و اين وضع مقارن روزگار خلافت عبد الملك بوده است از اين رو وى ارزش و مقدار آنها را بر وفق آنچه در اذهان مردم معلوم بود در خارج هم تعيين كرد و دستور داد بر روى سكهها نام وى و تاريخ آن را بدنبال دو كلمهء شهادت [ 1 ] كه حاكى از ايمان مسلمانان است حك كنند .
و مسكوكهاى روزگار جاهليت را به كلى متروك ساخت و آنها را در ( ضرابخانههاى اسلامى ) تصفيه كرد و از نو موافق درهم و دينار اسلامى سكه زد .
اينست حقيقتى كه بهيچرو نميتوان از آن عدول كرد .
پس از چندى در دولتهاى مختلف متصديان امور سكه راههاى ديگرى پيش گرفتند و مقدار و ارزش شرعى درهم و دينار را فرو گذاشتند و در هر سرزمين و كشورى مسكوكهاى خاصى با ارزشها و اوزان و نقش و نگارهاى مختلف پديد آمد و مردم ناچار شدند ارزش و مقدار شرعى آنها را مانند صدر اسلام فقط بطور ذهنى فرا گيرند و در هر كشور و ناحيهاى حقوق شرعى را دربارهء سكهء رايج شهر خودشان از راه مقايسهء آنها با مقادير شرعى استخراج ميكردند و نسبت ميان آنها را بدست مىآوردند .
و آنچه دربارهء وزن دينار ياد كرديم و آن را معادل هفتاد و دو حبهء جو متوسط آورديم گفتهايست كه محققان روايت كردهاند و بر آن اجماع شده است جز اينكه ابن حزم [ 2 ] با اين نظر مخالفت كرده و پنداشته است كه وزن دينار معادل هشتاد و چهار حبه است و اين راى را قاضى عبد الحق [ 3 ] از او نقل كرده است ولى محققان برد آن برخاسته و نظر ويرا وهم يا غلط شمردهاند و نظر آنان صحيح
هامش
[ 1 - ) ] يعنى : اشهد ان لا إله الا الله و اشهد ان محمدا رسول الله .
[ 2 - ) ] ابو محمد على بن احمد بن سعيد بن حزم اموى اندلسى ، اصل او از فارس و از فقيهان مشهور است كه در فقه و حديث و ادب چهار صد تأليف داشته است از قبيل جمهرة الانساب و جز آن . وى بسال 384 ه . متولد شده و در سال 456 ه ( 1064 م ) در گذشته است . رجوع به لغت نامهء دهخدا شود .
[ 3 - ) ] ابو محمد عبد الحق بن ابى بكر فرزند ابن عطية در فقه و حديث و تفسير و نحو و لغت مهارت داشت و در 529 مقام قضاى المرية داشت . تفسير مشهور و معتبر « الوجيز » از اوست مولدش بسال 481 و وفات وى بسال 546 ه . بوده است . و رجوع به لغت نامهء دهخدا شود .