مواقع آن است ، و دربارهء اين مسائل بايد بقوانينى كه متصديان اين مشاغل و محاسبان « قهرمانان » آگاه دولت تنظيم كردهاند مراجعه كرد و كليهء اين قوانين در كتابى آماده است كه تفاصيل دخل و خرج در آن نوشته شده و قسمت بزرگى از علم حساب در آن مندرج است و بجز كسانى كه در اين اعمال مهارت دارند بدان پى نميبرند و اين كتاب را « ديوان » مينامند چنان كه جايگاه نشستن كارگزاران و مباشران آن را نيز به همين نام ميخوانند و گويند منشأ اين نام گذارى اينست كه روزى انو شيروان بنويسندگان ديوان [ 1 ] خويش مينگريست در حالى كه با خود به حساب كردن مشغول بودند و چنين به نظر ميآمد كه با خود سخن ميگويند از اين رو ( يكباره ) گفت : ديوانه ! از آن پس جايگاه آنان بدين كلمه ناميده شد و حرف « ه » به علت كثرت استعمال و تخفيف از آن حذف گرديد و گفتند ديوان . آنگاه همين نام بر كتاب اين گونه عمليات كه متضمن قوانين محاسبات است اطلاق گرديد . و گفتهاند ديوان در زبان فارسى نام شياطين است و كتاب را از اين رو بدان ناميدهاند كه محاسبان در فهم امور و آگاهى بر مسائل آشكار و نهان و جمع اشياء نادر و پراكنده سرعت نفوذ دارند و آنگاه كلمه بر جايگاه نشستن اين گونه محاسبان اطلاق شده است و بنابر اين كلمهء ديوان هم نام كتاب نامهها و هم مكان نشستن حسابگزاران در بارگاه سلطان را مىرساند ، چنان كه در آينده نيز در اين باره سخن خواهيم راند .
اين وظيفه گاهى بتنهايى بيك ناظر واگذار مىشود كه همه اعمال مربوط بدان را زير نظر ميگيرد و گاهى هر گونهء آن بناظرى جداگانه سپرده مىشود چنان كه در بعضى از دولتها نظارت در امور سپاهيان و اقطاعات و محاسبهء مستمريهاى ساليانهء آنان يا جز اينها بر حسب مصطلحات آن دولت و مقرراتى كه بنيان گذاران آن تعيين كردهاند به يك تن واگذار مىشود .
و بايد دانست كه اين وظيفه هنگامى در دولتها ايجاد مىشود كه قدرت استيلا و جهانگشايى مييابند و بكليهء جوانب كشور و انواع اصلاحات و تجهيزات متوجه ميشوند .
هامش
[ 1 - ) ] ديوان از ريشهء « دپ » بمعنى نوشتن است و كلمات دفتر و دبير و دبستان همه از آن مأخوذ است و بنابرين اين توجيهات بيشتر جنبهء خيالبافى دارد .