سپاهيان را در جنگهاى تابستانى [ 1 ] به آنها واگذار ميكردند چنان كه يحيى بن اكثم هنگام تابستان [ 2 ] بجنگ روم مىرفت و همچنين منذر بن سعيد قاضى عبد الرحمن - الناصر از بنى اميهء اندلس امور جهاد و سردارى سپاهيان را نيز بر عهده داشت .
بنابر اين تصدى اين گونه وظايف به خلفا اختصاص داشت يا آنها را بوزيران يا سلاطين مقتدر واگذار ميكردند . همچنين نظارت و مراقبت در جرايم و بزهها و اجراى حدود شرعى در دولت عباسيان و امويان اندلس و عبيديان مصر و مغرب بر عهدهء خدايگان شرطه ( صاحب الشرطه ) ( نظير رئيس شهربانى ) بود . و اين پايگاه نيز در دولتهاى مزبور بخصوص يكى از وظايف ديگر دينى و تكاليف شرعى بشمار ميرفت و دايرهء نظارت در آن از احكام قضاوت اندكى وسيعتر بود چنان كه در حكم تهمت مجالى قائل مىشدند و پيش از ثبوت بزه دربارهء متهم مجازاتهاى باز دارنده اجرا ميكردند و حدهاى شرعى مسلم را در محل آنها مجرى ميداشتند و دربارهء قصاص و خونبها نيز حكم ميدادند و كسانى را كه عملشان به بزهكارى منتهى نمىشد تعزير و تأديب ميكردند . آنگاه كيفيت اين دو پايگاه در دولتهايى كه امر خلافت در آنها از ياد رفته بود به كلى فراموش شد و منصب رسيدگى به مظالم بسلطان اختصاص يافت خواه از سوى خليفه بوى تفويض شده باشد يا نه . و وظيفهء شرطه ( شهربانى ) به دو قسمت تقسيم شد : يكى وظيفهء رسيدگى به تهمتهاى مربوط به جرايم و اجراى حدود آنها و مجازات سارقان و امر قصاص آنجا كه از طرف قاضى تعيين مىشود ، و در دولتهاى مزبور براى اين سمت حاكمى برگزيدند كه بر مقتضاى سياست بىمراجعه كردن به احكام شرعى فرمانروايى ميكرد و اين حاكم را گاهى « والى » و زمانى « شرطه » ميناميدند .
آنگاه قسمت تعزيرها و اجراى حدود شرعى را در جرايمى كه از لحاظ شرع بثبوت ميرسيد به قاضى واگذار كردند و وى اين وظايف را با تكاليفى كه در پيش ياد كرديم بر عهده داشت و قسمت اخير از توابع وظيفهء وى بشمار ميرفت و اين وضع
هامش
[ 1 - ) ] الصوائف ( پ ) . الطوائف در ( ا ) و ( ب ) و ( ك ) غلط است .
[ 2 - ) ] ( پ ) الصائفة . ساير چاپها الطائفة .
صايفة جنگ تابستانى است و به همين سبب غزوهء روم را صايقة خوانند زيرا آنها در نقاط سردسير در هنگام تابستان مىجنگيدند ( اقرب الموارد ) .