و در همين موقع نامهء ديگرى از على بن حسن البنى ، قاضى غرناطه ، بوى ميرسد كه ميزان اهتمام آن دو را از يكسو بكسب اخبار از يك ديگر و از سوى ديگر بآگاهى از اخبار كشورهايشان به خوبى نشان ميدهد [ 1 ] .
و خلاصه ميتوانيم يقين كنيم كه عالم عربى در آن روزگار همواره از لحاظ ادب و فرهنگ وحدت و هم آهنگى داشته است ، هر چند از نظر وضع حكومت و امور سياسى با اختلاف و تجزيه و تشتت شديدى روبرو بوده است .
د - عالم اسلامى عالم عربى در عهد ابن خلدون با ديگر كشورهاى اسلامى نيز همواره ارتباط داشت و سرتاسر اين بلاد در مرحلهء تغييرات و تحولات مهمى بود . انقراض دولت سلجوقى از يكسو ( در آسياى صغير ) و دولت مغولى از سوى ديگر ( در ايران و عراق ) بتجزيهء اين ممالك منجر گرديد و امارتنشينها و دولتهاى كوچك بىشمارى تشكيل يافت ، ولى پس از اين مرحله دو جنبش نيرومند پديد آمد كه هدف آنها وحدت و مركزيت اين كشورها و از بين بردن تجزيهء مزبور بود : يكى فتوحات تيمور لنگ و ديگرى قيام دولت آل عثمان .
تيمور بفتوحات عظيمى نايل آمد كه بر سراسر كشورهاى آسيايى از چين تا عراق مشتمل بود و سرانجام بر عراق نيز استيلا يافت و بسرعت از يكسو به طرف بلاد شام و از سوى ديگر در آناطولى پيش ميرفت .
ولى دولتى كه تيمور در سايهء اين فتوحات تشكيل داد دير زمانى دوام نيافت ، زيرا دولت مزبور بدنبال مرگ او تجزيه شد و كشورهاى آن ميان پسران او و آنگاه ميان نوادههايش تقسيم گرديد .
اما دولتى كه آل عثمان تشكيل دادند نسبت به كشورگشايىهاى سريع تيمور بسيار بكندى و تأنى در راه توسعه و جهانگشايى گام مىنهاد ، ولى فتوحات آن پايدارتر و استوارتر بود و دولت مزبور سرانجام آنچنان وضع سياسى مستقرى ايجاد كرد كه چندين قرن دوام يافت .
در حقيقت هنگامى كه تيمور در پيرامون آنقره ( آنكارا ) با دولت مزبور بنبرد پرداخت آسيب بزرگى بدان وارد آمد و دولت جوان عثمانى با بحران خطيرى روبرو شد ، زيرا پيكار مزبور بشكست سپاهيان عثمانى و اسير شدن سلطان آنان ، با يزيد اول ، منجر گرديد و اين پيش آمد موجب تقسيم كشور ميان چهار فرزند وى شد ، ولى سلطان محمد اول پس از رنج فراوان توانست بر حريفان خود غلبه يابد و وحدت گذشتهء سلطنت عثمانى را تجديد كند .
سلطنت مزبور پس از رهايى از اين بحران با سرعت تمام بپيشرفت و ترقى نايل آمد و بخصوص در قارهء اروپا توسعه يافت .
ابن خلدون هنگامى كه تيمور دمشق را محاصره كرده بود با آن سلطان ملاقات كرد و اين ملاقات او را كه شش سال پيش از مرگ وى روى داد ميتوان پايان فعاليت سياسى او بشمار آورد ، ولى وى با هيچيك از سلاطين آل عثمان ملاقات نكرد .
ابن خلدون بهيچيك از ممالك اسلامى خارج از عالم عربى مسافرت نكرد ولى كتاب
هامش
[ 1 - ) ] متن اين نامهها در كتاب « التعريف بابن خلدون و رحلته شرقا و غربا » كه باهتمام محمد بن تاويت الطنجى منتشر شده آمده است . رجوع به صفحات 115 - 128 - 262 - 277 و بخصوص ص 118 و 126 و 237 كتاب مزبور شود .