باب دوم [ 1 ] در عمران ( اجتماع ) باديهنشينى و جماعات وحشى و آنان كه به صورت قبائل ميزيند و كيفيات و احوالى كه درين گونه اجتماعات روى ميدهد و در آن فصول [ 2 ] و مقدماتى است
فصل يكم در اينكه زندگانى مردم باديهنشين و شهرنشين بطور يكسان بر وفق عوامل طبيعى است
بايد دانست كه تفاوت عادات و رسوم و شئون زندگانى ملتها در نتيجهء اختلافى است كه در شيوهء معاش ( اقتصاد ) خود پيش ميگيرند ، چه اجتماع ايشان تنها براى تعاون و همكارى در راه بدست آوردن وسايل معاش است و البته درين هدف از نخستين ضروريات ساده آغاز ميكنند و اين گونه اجتماعات ابتدايى و ساده نوعى تلاش و فعاليت پيش از مرحلهء شهرنشينى [ 3 ] و رسيدن بمرحله تمدن كامل است . ازينرو گروهى به كار كشاورزى از قبيل درختكارى و كشت و كار ميپردازند و دستهاى امور پرورش حيوانها مانند گوسفنددارى و گاودارى و تربيت زنبور عسل و كرم ابريشم را پيشه ميسازند تا از نسل گذارى آنها بهرهمند شوند و محصولهاى آنها را مورد استفاده قرار دهند . و دو دستهء مزبور كه به كار كشاورزى و پرورش حيوانها ميپردازند مجبوراند در دشتها و صحراها بسر برند و زندگانى
هامش
[ 1 - ) ] ( ا ) ( ب ) الفصل الثانى . ( ك ) الباب الثانى ( ينى ) فصل دوم و فصل بدينسان آغاز مىشود . بسم الله الرحمن الرحيم اللهم صلى على محمد و آله .
[ 2 - ) ] ( ا ) و ( ب ) و فيه اصول . ( ك ) و فيه فصول .
[ 3 - ) ] ترجمهء « حاجى » است از حجو ( حجا بالمكان : اقام ) ولى دسلان آن را از « حوج » گرفته و بمعنى لوازم و ضروريات ترجمه كرده است چنان كه در حاشيه مينويسد : (elhadji ) lenecessaire