پرسش : كدام يك از عناصر ترك يا ايرانى - در اسكان دائمى مردم كرانههاى درياى خزر مؤثر بودهاند ؟
پاسخ : آن زمان در آسياى مركزى و تركستان ايرانيان نمايندگان عناصر يكجانشين بودهاند .
* * * گفتار را ادامه مىدهم ، مشاهده مىشود كه تفاوت اصلى هجوم مغولان با تصورات معمول پيرامون اشغالگرى ديگر كوچندگان در آن است كه اشغالگرى مغولان در سايهء حركتهاى پيچيده اردويى منضبط صورت پذيرفته است . به تقريب هيچ داستانى پيرامون دلاوريهاى فردى جنگجويان مغول نمىيابيم . در عوض همهء سرداران مغول مجريان تواناى ادارهء چنگيزخان بودند . چنگيزخان نيز به يارى بازرگانان مسلمان با جغرافياى سرزمينهاى مورد تهاجم آشنا شده بود . همه چيز با دقت محاسبه شده بود ، ولى حوادث نامنتظر نيز مىتوانست وجود داشته باشد . هنگامى كه تركستان به تصرف مغولان درآمد و سلطان ( محمد خوارزمشاه ) از آنجا گريخت ، چنگيزخان به منظور دستگيرى او سپاهى مركب از 20000 نفر را به دنبال او فرستاد . سلطان به يكى از جزاير نزديك كرانهء جنوبى درياى خزر گريخت . در ضمن گفته شده است كه حتى مغولان نيز تا اين جزيره پيش رفتند ، ولى پس از مشاهدهء وى دست از تعقيب برداشتند و به سوى ديگرى روى نهادند . احتمال اين موضوع اندك است ، زيرا فاصله اين جزيره تا ساحل اندك بود .
در ضمن روايتى وجود دارد مبنى بر اين كه سلطان مواد غذايى مورد نياز را از ساحل فراهم مىآورد . در ضمن قايقهايى نيز وجود داشت . هرگاه مغولان تا اين منطقه رفته باشند به سهولت مىتوانستند خود را به جزيره برسانند . چنين به نظر مىرسد كه آنها مسير خوارزمشاه را گم كردند و سرانجام ندانستند كه او به كجا گريخت . از همين نكته مىتوان دريافت كه حركت لشكريان مغول تا اندازهاى عارى از نظم و ترتيب بوده است . نخستين بار بود كه اين واحد از سپاه مغول توانست به اراضى اطراف درياى خزر راه يابد ولى اينان براى بازگشت به سوى چنگيزخان ناگزير از دور زدن به گرد درياى خزر شدند .
سپاهيان مزبور نخست به مازندران درآمدند . از آنجا به آذربايجان و سپس به قفقاز رفتند . سرانجام از دربند گذشتند و راه شمال را در پيش گرفتند . نكته جالب داستانى است كه دربارهء گنجه مذكور افتاده است . گفته شد كه مردم اين شهر با تسليم مقدارى پارچه از
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 73
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٧٣