پاسخ : به نظر من ، اين نظريهاى است كاملا نادرست . واقعيات تمام و كمال دالّ بر آنند كه در طول تاريخ آسياى مركزى دچار خشكسالى نبوده است . و امّا جريان خشكسالى موضوعى است كه به ما ارتباطى ندارد ، بلكه طبيعيون بايد بدان بپردازند ، زيرا از ديدگاه آنان هزار سال دورهاى كوتاه و فاقد اهميت است . اگر توصيفى را كه جغرافىنگاران اسلامى از آسياى مركزى كردهاند و بسيار هم وارد جزئيات شدهاند با توصيف طبيعيون مقايسه كنيم ، آنگاه درمىيابيم كه آن زمان نيز تقسيمبندى زمين و آب تقريبا همانند دوران كنونى بوده است . همين امر مؤيد آن است كه جريان مذكور نه بر دوران تاريخى بلكه مىتوانست بر دورانى مرتبط با امور زمينشناسى مرتبط باشد و بر آن تأثير گذارد .
پرسش : چه سرزمينهايى ، جز از مازندران و خوارزم ، در دوران پيش از مغول استقلال خود را حفظ كردهاند ؟
پاسخ : سرزمينى كه من بدان اشاره كردم : رستمدار است كه جزو گيلان بود و دودمان فرمانرواى ويژه خود را داشت . و اما در رابطه با گيلان بايد يادآور شوم كه قسمت بزرگى از اين سرزمين داراى اميرانى بود كه به سبب صعب العبور بودن مناطق استقلال خود را حفظ مىكردند . مغولان در ايران امپراتورى پديد آوردند ، ولى گيلان كه زير فرمان چند امير قرار داشت ديرتر به تصرف آنان درآمد . اين تنها سرزمينى بود كه به خاطر صعب العبور بودن از نخستين يورش و ايلغار مغول مصون ماند . هنگامى كه لشكريان مغول از آنجا گذشتند مسيرشان از طريق مازندران و در طول ساحل جنوب غربى درياى خزر بود . جغرافىنگاران در وصف مسير سواحل درياى خزر به وجود راه مستقيم در طول ساحل اشاره نمىكنند و تنها به دور زدن مسير اشاره دارند .
پرسش : هنگامى كه از آذربايجان سخن به ميان مىآيد ، آذربايجان ايران در كرانهء جنوبى رود ارس مورد توجه قرار مىگيرد كه مركز آن تبريز است . آيا ما حق داريم سرزمين خود را آذربايجان بناميم ؟ آيا سرزمين ما آذربايجان نام داشت يا اين كه بايد آن را شيروان بخوانيم ؟
پاسخ : هيچگاه شيروان به آن مفهومى كه تمام خطهء جمهورى آذربايجان كنونى را در بر گيرد نبوده است ، شيروان قسمت كوچكى از آن را تشكيل مىداد كه مركز آن شهر شماخى بود . و اما شهرهايى چون گنجه و غيره هيچگاه جزو شيروان نبودهاند . هرگاه لازم بود براى همهء مناطقى كه خاك كنونى جمهورى آذربايجان را شامل مىشود نامى
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 70
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٧٠