پولوولتسها قرار گرفت . اينان سپس بدست مغولان تارومار شدند . هنگامى كه قپچاقها به دربند رسيدند از حاكم آن سرزمين يارى طلبيدند . ولى حاكم مزبور امتناع كرد . در نتيجه قپچاقها به زور دربند را متصرف شدند ، ولى نتوانستند آن را در تصرف خود نگاه دارند .
مدتى بعد ، نسوى در كتاب خود اين ماجرا را به شرح آورد و نوشت كه دربند داراى دژى آنچنان استوار بود كه تسخير آن از طريق توسل به زور ناممكن مىنمود و تنها راه تصرف آن خيانت بود . سپس وى به هجوم گرجيان به مناطق مسلماننشين آذربايجان به مفهوم وسيع كلمه اشاره دارد . به طور كلى حملات مزبور بدين گونه بوده است : لشكريان گرجى به ديوارهاى شهر نزديك مىشدند و ساكنان آنجا با پرداخت مبالغ مشخصى و يا ارسال هدايا گرجيان را راضى به بازگشت مىكردند . گرجيان ضربههاى سهمگينى به بيلقان وارد آوردند و سرانجام در سال 1222 ميلادى آن را تصرف شدند . بيلقان در نزديكى محلى واقع شده است كه آب ارس به رود كورا ( كر ) مىريزد « 1 » . ساكنان بيلقان هيچ اقدامى نكردند ، زيرا يقين داشتند كه كار همانند گذشته به پايان خواهد رسيد و گرجيان با اخذ باج و هدايا راه خود را در پيش خواهند گرفت ، ولى اين بار گرجيان به شهر حمله بردند و بسيارى را هلاك كردند . در رابطه با وضع كلى اين سرزمين در روزگار ياد شده بايد افزود كه دودمانى تركى نسب بر آذربايجان فرمانروايى داشت .
اينان اتابكان آذربايجان بودند كه پهلويان يا ايلدگزيان نيز ناميده مىشدند . اتابكان بر آذربايجان ايران و سرزمينهاى شمال آن تا دربند حكومت داشتند . تختگاه اين دودمان شهر تبريز بود . البته اين بدان معنا نيست كه تبريز بزرگترين شهر آذربايجان بوده است . در ضمن اين بدان مفهوم نيست كه بخش جنوبى آذربايجان ثروتمندتر و پرجمعيتتر از بخش شمالى آن بوده است . مىدانيم كه محيط تبريز جمعا 6 هزار گام بوده و اصولا شهر كوچكى به شمار مىرفته است . تبريز شهرى به مراتب كوچكتر از بردعه در سده دهم ميلادى و پيش از هجوم روسها بوده است . به طور كلى اطلاعات كاملا مشخصى از قرن دهم ميلادى در دست است كه نشان مىدهد شهرهاى بزرگ در بخش شمالى واقع شده
هامش
-982 A . D . Transl and Explained by V . Minorsky . With the V . V . Barthold ( G 1930 ) Transl . From the Rassion , London , 1937 .( 1 ) . نظريه ب . استاويسكى - دربارهء بيلقان و حفارىهاى آن ر . ك . به : ى . آ . پاخوموف ، بيتقان - بيلقان - اورنقال - « كارهاى هيأت باستانشناسى آذربايجان » ، جلد اول ، 1953 - 1955 ، مسكو - لنينگراد ، 1959 ، صص 15 - 32 .