چنگ مغولان در امان ماندند . ساكنان شهر از چنان نيرويى برخوردار بودند كه مغولان حتى قصد حمله به شهر گنجه را از سربدر كردند و به دريافت مقدار مشخصى پارچه راضى شدند . و اما پيرامون گذرگاه دربند بايد يادآور شد كه اين نخستين بار نبود كه دربند به دست مغولان مىافتاد . شيروانشاه راهى را به مغولان نشان داد تا بتوانند از آن طريق دربند را دور بزنند . آنها هنگام عبور از گذرگاه دربند با لشكريان قپچاق يا پولووتس روبرو شدند پس آنگاه با فرمانروايان روسى مواجه گرديدند . از قرار معلوم ، فرمانروايان روس در نبرد كالك مغلوب شدند . مغولان پس از اين پيروزى پيشرفت خود را ادامه ندادند . آنها به سوى مشرق بازگشتند و از رود ولگا گذشتند . مشكل بتوان پيرامون حركت مغولان از راه ولگا به سوى شمال داورى كرد . زيرا از درگيرى مغولان با بلغارهاى كرانهء ولگا ياد شده است . بلغارها در مناطق جنوبى ولگا تا حدود ساراتف كنونى و شايد اندكى دور تر استقرار داشتند . چه بسا محتمل است گروه بيست هزار نفرى از لشكريان مغول در اين منطقه محتمل شكست شده باشند . مغولان به محاصرهء سپاهيان بلغارهاى ولگا ، متحدانشان درآمدند و تنها اندكى از آنان توانستند بگريزند و نزد چنگيزخان بازگردند . دربارهء مسير حركت لشكريان مغول روايت مشروحى نيست . ولى گفته شده است كه مغولان از طريق شهر سقسين توانستند از سرزمين بلغارها دور شوند چند بار از اين شهر ياد شده ، ولى تاكنون محل آن همچنان مبهم و مورد اختلاف است .
كسانى سقسين را با شهر اتل يكى مىدانند . و ستبرگ مىنويسد كه سقسين همان اتل است . روزگارى خزران در اين شهر اقامت داشتند . اين شهر داراى نامهاى متفاوتى بوده است . بعضى محققان محل ديگرى را در مصب اورال كه در فاصلهء 40 روز راه از سرزمين بلغار قرار داشت به همين نام خواندهاند . پس از كشف نوشتهء محمود كاشغرى مسئله بغرنجتر شد . وى در قرن يازدهم نوشت كه سقسين و سووار يكى هستند . مىدانيم كه شهر سووار در فاصلهء سه روز راه از تختگاه بلغارهاى كاما قرار داشت ، ولى واضح است كه اين سقسين ديگرى است « 1 » . بعدها قفقاز مورد تاخت و تاز قپچاقها يا
هامش
( 1 ) . نظريهء ب . استاويسكى - ر . ك . به : ياكوبفسكى ، مسئله مربوط به توپوگرافى ( نقشهبردارى ) تاريخى اتل و بلغار در قرن نهم و دهم ، جمهورى ارمنستان ، جلد دهم ، 1948 ، صص 255 - 270 ؛ مقايسه شود با حدود العالم ترجمهء مينورسكى ، ص 453 ( تعليقات ) .A . H .. 372Hudud al - Alam , The Regions of the words A Persion gcography Crica.