برگزينيم ، بهتر مىبود نام ارّان بر آن نهاده شود . نام آذربايجان از آن جهت برگزيده شد كه پس از تأسيس جمهورى آذربايجان گمان مىرفت كه آذربايجان ايران و جمهورى آذربايجان يك واحد جغرافيايى را تشكيل دهند ، زيرا از ديدگاه تركيب جمعيت مشابهت بسيارى ميان اين دو وجود دارد . از همين رو نام آذربايجان براى اين جمهورى در نظر گرفته شد . ولى اكنون كه نام آذربايجان با دو مفهوم براى آذربايجان ايران و بالاخص اين جمهورى به كار گرفته مىشود ، خود موجب گمراهى و آشفتگى است . اغلب چنين پرسشى پديد مىآيد كه منظور و مقصود كدام يك از اين دو آذربايجان است :
آذربايجان ايران ، يا اين آذربايجان ؟ اين دو سرزمين در سدههاى ميانه ، بويژه هنگام حملهء مغولان و زمانى كه آذربايجان ايران و اين آذربايجان زير سلطهء تركان قرار گرفت ، سرنوشت مشتركى داشتند .
پرسش : كدام مورّخ از افسانهء شكست مصريان در ناحيهء مشهد مصريان ياد كرده و اين افسانه در كدام منبع تاريخى آمده است ؟
پاسخ : تا جايى كه من مىدانم هيچ مورّخى به اين مطلب اشاره نكرده است . من در هيچيك از منابع چنين مطلبى را نديدهام . اين داستانى است ساخته عوام و مشكل بتوان گفت كه منشأ آن از كجا است . گمان مىرود اين داستان مربوط به جنگ مسلمانان با كفّار باشد كه در محدودهء جهان اسلام ميان گروههاى عرب روى داد و احتمالا افراد مصرى نيز در آن شركت داشتهاند . داستانى وجود دارد مبنى براين كه گروهى از مسلمين در پيكارى مقدس به شهادت رسيدند . از اينرو از محل شهادت آنان به عنوان مشهد ياد شده است . اسم رباط دهستان در كتيبههاى سر در مسجد آنجا ديده مىشود . اين كتيبهها مربوط به سده سيزدهم ميلادى و عهد سلطان محمد خوارزمشاه است . در اين كتيبه نام او به عنوان بنيادگذار اين بنا آمده است .
پرسش : مىخواستم بدانم كه آيا شما نيز بر اين عقيدهايد كه سازندگان تاريخ در واقع قهرمانان و شخصيتها هستند ؟ يا اين كه زمينههاى اقتصادى در آن واجد اهميت است ؟
شما اين موضوع را چگونه توضيح مىدهيد ؟
پاسخ : پاسخ به اين پرسش در كليهء موارد امرى است دشوار ، زيرا علتها متفاوتند . چنانكه از جنگهاى معاصر مىتوان دريافت ، اغلب به خاطر منافع مردم روى دادهاند ، ولى چنانكه اكنون گفته مىشود ، اغلب بر پايهء گروههاى كوچكى كه سرمايهدار مىناميم
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 71
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٧١