صورت گرفتهاند . پيرامون هجوم مغولان بسيار سخن مىگويند . مىدانيم كه چنگيزخان نمايندهء گروه اشراف بود . در ضمن مىدانيم كه قبل از لشكركشى مبارزههايى ميان مردم و اشراف روى داده بود . حالا اگر ما پيآمد هجوم مغولان را مورد توجه قرار دهيم ، در مىيابيم كه مغولان نيازمند سرزمينهاى جديد نبودند ، زيرا اكثر قريب به اتفاق اهالى مغولستان بعد از اشغال سرزمينهاى جديد همچنان در مغولستان باقى ماندند . ميان تصرف سرزمينها و كوچ و نقل مكان تفاوت اساسى وجود دارد . هدف هجوم ژرمنها به امپراتورى روم تصرف اراضى نبود ، بلكه كوچ و نقل مكان بود : هنگامى كه مردمى به كشور ديگرى كوچ مىكنند ، اين نقل مكان است . در ايران نيز حوادثى روى داد : چنان كه مىدانيم ايرانيان باستان كشورهاى زيادى را متصرف شدند ، ولى تودهء مردم در پارس و به ديگر سخن فارس باقى ماندند . مليت ايرانى گرچه مصر و ديگر كشورها را تابع نمود ، با اين همه در آن سرزمينها گسترش نيافت . در مورد مغولان نيز اين نكته صادق است . محدودهء قومى دولت مغول پس از لشكركشى چنگيز خان نيز به همان صورت باقى ماند و او خود نيز پس از پيروزى به مغولستان بازگشت . « 1 » از اين لشكركشيها بازرگانان مسلمان وابسته به دربار چنگيز خان بيش از مردم مغولستان سود بردند : آنان همهء مناصب ، بويژه ادارهء امور مالى را در دست گرفتند . جز از جنبشهاى خودبخودى و سازمان نيافتهء تودههاى مردم ، منافع قشرهاى متنفذ صاحب مقام و ثروت در ميان است .
در دوران معاصر جنگهاى بزرگ به خاطر منافع قشر كوچكى داراى قدرت و نفوذ صورت مىگيرد . در سدههاى ميانه نيز وضع بر همين منوال بود . گمان مىرود در مورد لشكركشى مغولان توانسته باشم براى نخستينبار موضوع منافع بازرگانان مسلمان را عنوان كنم و اعلام دارم كه اين گروه از لشكركشى مغولان بيشترين فايده را به دست آوردهاند « 2 » .
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : آثار آكادميسين بارتولد ، جلد دوم ، قسمت اول ، انتشارات « ادبيات شرق » ، مسكو ، 1963 ، پانوشت شماره 5 ، ص 150 .
( 2 ) . دربارهء علل و نيروهاى محرك لشكركشى مغولان در حال حاضر ر . ك . به : ب . د . گركوف ، آ . يو .
ياكوبفسكى ، اردوى زرين و سقوط آن ، مسكو - لنينگراد ، 1950 ، ص 35 ببعد . ياكوبفسكى ، شرحى پيرامون تاريخ مطالعه و بررسى دورهء مغول سدههاى 11 - 13 ، « رسالههايى در زمينهء تاريخ شرقشناسى روسيه » ، [ چاپ اول ] ، مسكو ، 1953 ، صص 31 - 95 ؛ تاريخ جمهورى خلق مغولستان ، مسكو ، 1954 ، صص 79 - 104 ، ب . استاويسكى .