سخنرانى چهارم ( قسمتهاى 7 - 8 ) « 1 »
در سالهاى 944 - 945 به غنىترين شهر اسلامى قفقاز حملاتى صورت گرفت ، در ضمن روسها بىدرنگ بعد از تسخير شهر كوشيدند تا نظم و آرامش را بازگردانند . همين امر ، مويد توفيق روسها در امور فرهنگى و كشوردارى پس از نخستين تهاجم آميخته به بىنظمى و غارتگرانه بوده است . موفقيتهاى كشوردارى روسها در لشكركشى سوياتسلاو
Svyatoslov
به خزر با وضوح بيشترى نمايان گشته است . جغرافىنگار عرب ابن حوقل كه در آن روزگار مىزيسته ، سقوط دولت خزر را مهمتر از آنچه در رويدادنامههاى روسى آمده تلقى كرده است . از نوشتهء ابن حوقل چنين برمىآيد كه روسها همهء متصرفات خزر از جمله سمندر را مسخر كردند ، ولى به ديگر نواحى حمله نبردند و فراريان خزر را كه به شبه جزيرهء آبشوران و مانقشلان پناه برده بودند به وحشت و اضطراب نيافكندند . فراريان عزم بازگشت به ميهن كردند و در صدد گفتگو با روسها برآمدند تا بتوانند در سايه حكومت آنان زندگى از سر گيرند . چنين به نظر مىرسد كه با اين اقدام تصرفبخش سفلاى ولگا از سوى روسها پايان يافته تلقى شده باشد .
برابر نهادن مطالب ابن حوقل با گزارشهاى مندرج در رويدادنامهء روسى به سبب تفاوتهاى زمانى دشواريهايى پديد آورده است . در رويدادنامه ، تاريخ لشكركشى سوياتسلاو سال 965 ميلادى است . حال آنكه ابن حوقل تاريخ آن را سال 385
هامش
( 1 ) . اين سخنرانى به صورت خلاصه شده از سوى مؤلف ، چاپ مىشود . عقيده ويراستار در چاپ اول .