سهولت بسيار موفق به تسخير اين شهر شدند ، چون در آنجا قواى مسلح كوچكى وجود داشت و مرزبان آنكه در زمان كوتاه قبل از اين ماجرا به مرزبانى گمارده شده بود ، هنوز فرصت اين را نيافته بود تا حكومت خود را تحكيم بخشد . سرباز خانهء كوچك آنجا ويران شد و شهر به دست روسها افتاد . دراينباره دو حكايت موجود است : يكى ، حكايتى است از مسلمانان كه از ابن اثير به دست ما رسيده و احتمالا از ثابت بن حنان نقل شده است . او تاريخ اين واقعه را سال 332 هجرى ( 44 - 943 ميلادى ) ذكر كرده است . ديگرى حكايتى است از مؤلف ارمنى - موسى كاگان كاتوانسى . جالب است كه از نظر روسها ، حكايت مسلمانان نسبت به حكايت ارمنى به مراتب بيطرفانهتر است . در حكايت ارمنى از حملهء روسها به ساكنان شهر و به هلاكت رساندن بيرحمانه مردم آنجا سخن رفته است . در حكايت مسلمانان گفته شده است كه روسها اشغالگر شهر به ساكنان اعلام نمودند كه همهء مردم بايد در خانههاى خود باشند و از آن خارج نشوند .
اين مىرساند كه آنها مىكوشيدند تا در شهر تصرف شده نظم برقرار كنند . اين اقدام براى سپاهيان بتپرست روسى پديدهاى جالب بوده است . از قرار معلوم ، سپاه نورمانها كه اين زمان در اروپاى غربى دست به حمله مىزدند ، دستجاتى وحشى بودند كه با آتش اسلحه و شمشير همه را نابود مىكردند . ولى روسها به خلاف آنان اقدام كردند . اختلاف زيادى بين اولين و دومين لشكركشى وجود دارد . اين اختلاف بر پيشرفت فرهنگى روسيه دلالت دارد . لشكركشى اول به صورت بىنظم و غارتگرانه بود . حال آنكه لشكركشى دوم ، آن هم به سوى شهرى تا بدين پايه غنى و بسيار مهم با محاسبه صورت گرفت . همين امر ، مسلما ، مؤيد آن است كه روسها محل و شرايط را مىشناختند و مىدانستند كه در كجا مىتوانند به غنائم بيشترى دست يابند ، لذا سعى مىكردند از اراضى متصرفى بهره گيرند . از همين روى ، آنها سعى در تصرف شهرى داشتند كه از درآمد آنها استفاده كنند .
لذا بالطبع آن را نابود و ويران نمىكردند . ساكنان محل نيز چون نمىخواستند به هيچ يك از تقاضاهاى روسها اهميت دهند ، مدام به آنها حمله مىكردند . پس از قيامهاى مداوم ، براى روسها هيچ چارهاى باقى نماند جز آنكه شمشيرهاى خود را به كار اندازند و همهء ساكنان آنجا را به هلاكت رسانند . به بيان ديگر گفته شده است كه در زمان اين كشت و كشتار بخشى از ساكنان به مسجد پناه بردند . فردى مسيحى پيدا شد كه حامل پيشنهادى از سوى اين افراد مبنى بر پرداخت جزيه جهت رهايى از دست روسها بود . سر
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 48
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٤٨