سقسين همچنان مورد اختلاف است . بنابر معمول آن را در نزديكى مصب اورال دانستهاند « 1 » ) . روسها در سده يازدهم نه تنها از درياى خزر ، بلكه از درياى سياه نيز جدا بودهاند . استپهاى جنوب روسيه توسط قپچاقها يا پولووتسها
Polovts
اشغال شده بود و تا اندازهاى تحت تأثير فرهنگ اسلامى قرار داشت ( سرداران جنگى مسلمان در خدمت خانهاى قپچاق قرار داشتند ، ولى آنها به همراهى گرجيان در حمله به مناطق مسلمان نشين شركت مىورزيدند .
برذعه نمىتوانست از حملات روسها مصون ماند . از اين پس گنجه به عنوان مهمترين شهر اسلامى قفقاز شناخته شد . حدود سال 340 هجرى ( 951 - 952 ميلادى ) سلسلهء كرد شداديان بر اين منطقه فرمانروايى داشتند . دولت شداديان به دست ملكشاه سلجوقى ( 1072 - 1092 ) منقرض گرديد . سلطان ملكشاه پسر خود سلطان محمد را به حكمرانى گنجه گمارد . بعدها نيز اميران سلجوقى ادارهء امور شهر گنجه را بر عهده داشتند « 2 » .
در زمان حكمرانى امير قراسنقر ، به سال 533 ه ( 1138 - 1139 م ) زلزلهاى در اين شهر رخ داد كه به روايتى سيصد هزار نفر و به روايت ديگر دويست و سى هزار نفر كشته شدند . ديمترى شاه گرجستان از اين فاجعه بهره جست ، شهر را دستخوش غارت كرد و دروازه آن را به غنيمت برد . امام الدين مورخ مسلمان بر اين نكته تأكيد دارد كه قراسنقر به گرجستان لشكر كشيد و دروازه مزبور را به گنجه بازگردانيد ، ولى اين مطلب عارى از صحت است ، زيرا دروازه شهر در صومعهء گلات
Gelat
در نزديكى كوتائيسى باقى ماند .
در سده نوزدهم ، دانشمندان روسى دو كتيبه به زبانهاى گرجى و عربى بر آن يافتند . متن گرجى حاوى پيروزى ديمترى شاه گرجستان بود . متن عربى قديميتر و متعلق به سال 455 ه برابر با 1063 م است . كتيبهء عربى ديگرى متعلق به قرن يازدهم ميلادى ( مورخ رجب 435 ، فوريه سال 1044 ) بر روى دروازه جنوبى دربند كه به ( اورتاقاپى ) شهرت دارد محفوظ مانده است . مجسمه شيران روى دروازه شمالى
Kyrklar
به دوران بسيار
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 706 .
( 2 ) . دربارهء شداديان ر . ك . به :V . Minorsky , studies in Caucasian history , 1 . new tight on the shaddadids of Ganja . II . The shaddadids of Ani . III . Prehistory of saladin , London , 1953 ( Cambridge oriental series , No 6 ) .