قديم مربوط مىشوند و تاكنون نيز محفوظ ماندهاند و ابن الفقيه ( در آغاز سده دهم ) از آنها ياد كرده است .
تأسيس امپراتورى سلجوقى با كوچ تركان مسلمان شده به آسياى مقدّم اسلامى ، در سدههاى دهم و يازدهم مصادف است .
بر خلاف مسيحيت ، اسلام در آغاز از سازمان تبليغاتى خاص بىبهره بود و تنها از طريق تسخير و تصرف نواحى به ترويج دين مىپرداخت . در اين هنگام ، قلمروى متصرفات اسلامى مطابق مرزهاى گسترهء اسلام بود . گروههاى دراويش نخستين بار دست به ايجاد سازمانهاى تبليغاتى در داخل و خارج سرزمينهاى اسلامى زدند و به ترويج دين اسلام در ميان تركان صحرانشين پرداختند . در سده دهم ميلادى نمونههايى از پذيرش دين اسلام از سوى اقوامى را مشاهده مىكنيم كه با زور اسلحه به تابعيت مسلمين درنيامده بودند ، بلكه داوطلبانه اسلام را پذيرا شدند . پذيرش دين اسلام مانع از لشكركشيهاى استيلاگرانهء تركان بويژه در سرزمينهاى اسلامى نبود ، زيرا آنها در اين مناطق به ثروتهاى مادى بيشترى دست مىيافتند . تركان حتى از دين به عنوان بهانهاى براى لشكركشيهاى خود بهره مىجستند . تركان با سطح فرهنگى كه داشتند به صورتى آسانتر معنويات دينى را پذيرا مىشدند . حال آنكه در كشورهاى پيشرفته آهسته آهسته روح بىايمانى غالب مىگشت . تركان به سلاح خشم خداوند و احياكنندگان دين بدل شده بودند . محمود كاشغرى كه خود از تبار تركان بود در سدهء يازدهم ميلادى در بغداد اثر جامعى پيرامون زبان تركى گردآورد و در آن از خود به نقل مطالبى از قول خداوند به پيامبر ( ص ) پرداخت كه چنين است : « مرا در شرق سپاهى است كه ترك نام دارند ، هرگاه بر قومى خشم گيرم اين سپاه را بر آنان گسيل خواهم داشت » . تركانى كه در آسياى مقدم تمام و كمال تحت تأثير فرهنگ ايران قرار داشتند به تقريب فرهنگ خود را از ياد برده بودند ، حال آنكه بنا به نوشتهء محمود كاشغرى آنان به زبان خود شعرهاى عاميانه و نيز آثارى هنرى داشتند .
تصرف بغداد به دست طغرل بيك ( سال 1055 ميلادى ) باعث برترى سلجوقيان در آسياى مقدم اسلامى گرديد . الب ارسلان ( 1063 - 1072 ) در پيكار با روم شرقى ( بيزانس ) پيروز گرديد . در زمان حكومت ملكشاه ( 1072 - 1092 ) سلسلهء سلجوقيان به اوج قدرت رسيد . بسيارى از دودمانهاى محلى به دست سلاطين سلجوقى منقرض
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 54
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٥٤