هجرى ( مطابق سالهاى 968 - 969 ميلادى ) نوشته است . چنين مىنمود كه تاريخ ابن حوقل به دليل همعصر بودن بيشتر قابل پذيرش باشد ، ولى سوياتسلاو در سال 969 ميلادى سفرى جنگى به شبهجزيرهء بالكان داشت . در ضمن در متون اسلامى گزارشى حاكى از هجوم گروهى از « تركان » به خزر در سال 354 ( 965 ميلادى ) وجود دارد كه طى آن خوارزميان به يارى خزران شتافتند . اعراب ، اغلب روسها را از زمرهء تركان به شمار آوردهاند . در نتيجه اين تصور پديد آمد كه گزارش لشگركشى سال 354 مربوط به سوياتسلاو ، و گزارش مربوط به لشكركشى سال 358 به ديگر گروههاى روسى و يا نورمانها بوده است . مطالعهء دقيقتر متن ابن حوقل نشان مىدهد كه تاريخ ارائه شده از سوى او ( سال 358 ) در واقع منطبق با تاريخ شكست خزران نيست ، بلكه مربوط به زمانى است كه ابن حوقل در جرجانيه ( هيركانيا ) اقامت داشته و از جريان امر مطلع شده است . تاريخ ارائه شده از سوى ابن حوقل حاصل عدم دقت كافى او نسبت به ماجرا بوده است .
چه بسا ممكن است سوياتسلاو قصد اقامت در شهر اتل
Etel
را داشته است . چنانكه مىدانيم او بعدها در تختگاه بلغارهاى دانوب نيز مدتى اقامت گزيد . تغيير عقيدهء او احتمالا به سبب دعوتى بوده كه از روم شرقى ( بيزانس ) دريافت داشته و شايد تحت تأثير اقدامات خوارزميان بوده است . در تاريخ روس اين واقعه حائز اهميت بسزا است . هرگاه روسها آن هنگام در ساحل سفلاى ولگا باقى مىماندند ، چه بسا به فرهنگ بيزانس روى نمىآوردند و تحت تأثير فرهنگ مسلمين قرار مىگرفتند « 1 » .
سوياتسلاو پس از ترك منطقهء ولگا ، در شبه جزيرهء بالكان ديرى باقى نماند و از اين لشكركشيها نيز بهرهاى نبرد . جايگاه مهم خزران بعدها به بلغارهاى اطراف ولگا رسيد ( ابن حوقل شكست بلغارهاى اطراف ولگا به دست روسها را به شرح آورده است ، ولى احتمالا او بلغارهاى اطراف ولگا را با بلغارهاى اطراف دانوب خلط كرده است . احتمال زيادى هم وجود دارد كه سوياتسلا و از راه دن به آنجا رفته باشد ) . آلانها جاى خزران را در ولگاى سفلا و داغستان گرفتند . از سويى ، امكان دارد كه تركان غز ( اوغوذ ) جاى خزران را گرفته باشند . شهر سقسين در سدهء دوازدهم متعلق به آنها بوده است ( محل
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : آثار آكادميسين بارتولد ، ج . دوم ، قسمت اول ، انتشارات « ادبيات شرق » مسكو ، 1963 ، صص 851 به بعد .