هميشه با نفت سروكار داشتهاند . با چنين مصرف وسيع نفت در وسايل رزمى بايد بتوان ميزان درآمد حاصل از نفت را توجيه نمود . و اما راجع به شرايط سياسى آنجا بايد يادآور شد كه تشكيل سلسلهء شيروانشاهان در شماخى مربوط به همين دوره است .
گزارشى از مسعودى در دست است مبنى بر اينكه محمد بن يزيد از اران مىرود و لقب ايرانشاه را مىگيرد . در كتاب خطى يك جغرافىنگار ايرانى كه توسط تومانسكى در بخارا كشف گرديد راجع به سه متصرفه صحبت مىشود كه تحت سلطهء يك نفر قرار داشتند و عبارتند از : اران ، خورسان و شيروان ، در ضمن از نام خورسان ، منطقهاى محدود به دربند ، شيروان و قفقاز استنباط مىشد . در اينجا فرشهايى توليد مىگرديد كه در جهان شرق با نامى ارمنى شهرت داشته است . حاكم آنجا لقب شيروانشاه ، خورسان شاه و ايرانشاه را به خود گرفت ، ولى بعدها لقب شيروانشاه بر ساير القاب تفوق يافت .
اردوگاه رزمى او در يك فرسخى ( حدود 6 ورست ) شماخى قرار داشت . غير از آن ، از كوهى در محل كردوان نام برده مىشود كه متعلق به او بود و 4 فرسخ ( 25 ورست ) طول و عرض داشت . اين كوه كاملا غير قابل دسترس بود . گنجينه و محل اطراق گارد شيروانشاه نيز در آنجا قرار داشت .
اكنون به لشكركشيهاى روسها اشاره مىكنيم « 1 » . اين لشكركشيها به طور عجيبى با لشكركشيهايى كه در بيزانس ( روم شرقى ) صورت گرفت همزمان بوده است .
لشكركشيهاى آلگ
Oleg
، سپس ايگور
Igor
و سوياتسلاو
Svyatoslov
عليه بيزانس در قرن دهم صورت گرفت . بعد از اين لشكركشيها ، لشكركشيهايى در شرق ، در مناطق ساحلى خزر روى داد . مىدانيم كه روسها در قرن نهم ، به گونهاى صلحآميز به كشورهاى حوضهء درياى خزر سفر مىكردند . آنها سفر خود را از رودخانهء دن به سمت ولگا و از آنجا به سوى درياى خزر و سپس به جرجان انجام مىدادند . گاهى بارهاى خود را از آنجا سوار بر شتران روانهء بغداد مىكردند . چون روسها مجبور بودند از منطقه خاقانات خزر بگذرند ، حاكم خزر از آنها باج مىگرفت ، به طورى كه آنها بايد از محمولهء كاروانهاى خود به آنها عوارض مىپرداختند . از آنجايى كه خاقانات خزر بر سر راه واقع شده بود ، نه تنها از سوى روسها ، بلكه از سمت كوچندگان و تركان آسياى مركزى
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : اخبار عربى مربوط به روسها ، از مجموعهء آثار بارتولد ( متن روسى ) ، جلد دوم ، قسمت اول :
ب . استاويسكى .