به تدريج قلمروى حكومت او به دربند نيز كشيده شد ) به نزد وزير خليفه مىرود و از او مىخواهد تا اين مبلغ را پرداخت نمايد . وزير برايش توضيح مىدهد كه ذخيرهاى از سنگ و سرب آماده در اختيار دارند و در محلى مدفون گشته است تا در صورت خراب شدن اين ديوارها مورد استفاده قرار گيرد . يوسف اين ذخيره را مىيابد و مصرفش كمتر از آن حدّى مىشود كه انتظارش را داشت . در حكايتى راجع به اولين هجوم غارتگرانهء روسها به درياى خزر ، از يكسو ، گفته شده است كه آنها عليه شيروانشاه ، حاكم شيروان على بن هيثم به پيكار دست زدند . از سوى ديگر ، گفته شده كه آنها با سپهسالار يوسف نيز روبرو شدهاند ، ولى در دومين حمله ، آنها با مرزبان بن محمد بنيانگزار سلسلهء سالاريان مواجه گشتند . در حملهء دوم مشخص شد در زمان حملهء روسها مرزبان بن محمد فرمانروا ، حكومت دربند را در اختيار داشت و پيش از او ساكنان دربند از پرداخت هر گونه مالياتى معاف بودند ، چونكه مدافعان مرزى محسوب مىشدند و همين امر مانع از پرداخت ماليات مىشد ، ولى مرزبان براى آنها ماليات تعيين كرد ، و همين امر باعث در گرفتن شورش دربند و سركوبى مرزبان بن محمد شد . جز از اين دودمان ، سلسلهء شيروانشاهان بود كه از اران آمده بودند . به خاطر همين موضوع ، حاكم محلى در آغاز ، عنوان ارانشاه داشت . او خود را از زمرهء فرزندان پادشاهان ساسانى مىدانست و مسعودى از او با لقب ايرانشاه و نام محمد بن يزيد ياد مىكند .
در اينجا ، به نظر مىرسد كه سلسلهء مازياديان منقرض شده باشد ، ولى خبرى تاريخى وجود دارد مبنى بر اين كه گويا سلسلهء مزبور تا نيمهء دوم قرن يازدهم وجود داشت . در ضمن از حكامى نام برده مىشود كه گاهى از شيروان و گاهى جدا از آن بودهاند .
در آثار جغرافىنگار ايرانى و عربى اخبارى راجع به شهر باكو وجود دارد مبنى بر اينكه اين شهر از همان زمان به همين نام بوده است . ما اولين اطلاعات راجع به منابع نفت موجود در باكو را در آثار مؤلفان عرب قرن دهم مىيابيم . مسعودى جغرافىنگار اسلامى سدهء دهم ميلادى از استخراج نفت در باكو ياد مىكند . ياقوت نيز در سدهء سيزدهم ميلادى پيرامون اين موضوع به ذكر مطالبى پرداخته است . يك جغرافىنگار ناشناخته ايرانى در اثر خود كه در اواخر قرن دهم نوشته است خبرى راجع به اين دارد كه تمام نفت مصرفى كشور ديلميان از باكو به آنجا صادر مىشد ( در قرن دهم ، سلسلهء آل بويه كه اصل و نسب آنان از ديلمان بود در سراسر غرب ايران حكومت مىكردند . اين
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 42
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٤٢