شمارى از آنان كشته شدند و اندكى زنده ماندند كه توانستند به روسيه بازگردند . از قرار معلوم آنها مىخواستند از همان راهى كه آمده بودند ، يعنى از طريق رود دن بازگردند .
بعضى جغرافىنگاران اسلامى از رود دن به عنوان رودى متعلق به روسها ياد مىكنند ، آكادميسين شاخماتوف در كتاب خود زير عنوان « مقدمهاى در تحقيق زبان روسى » نتيجه گرفت كه دن بايد نقش مهمى در تاريخ روسيه ايفا كرده باشد ، ولى بعدها به سرعت به دست فراموشى سپرده شد « 1 » . هرگاه به سالنامه نظرى بيافكنيد ، خواهيد ديد كه در آن از رودهاى دنپرو ولگا ياد شده است ، ولى از دن سخنى به ميان نيامده ، گويى اصلا وجود نداشته است . همين امر بيانگر آن است كه چون روسها با كوچندگان رابطه برقرار نمودند ، دن اهميت پيشين را از دست داد .
در حقيقت روسها مىخواستند از ولگا به دن بروند ، ولى به سبب حملهاى كه خوارزميان به آنان كردند ، با توجه به خيانت خاقان خزر كه به گارد خود اجازه حمله به آنان را داد ، مجبور شدند در طول ولگا به سمت بالا بروند ، يعنى به كشور بلغارهاى كاما بروند . اين همان منطقهاى است كه در آن به هلاكت رسيدند . اينها ، اخبارى بودند كه ما درباره اولين لشكركشى به دست آورديم . دومين لشكركشى به سالهاى 40 مربوط مىشود ، يعنى همزمانى مجدد آن با حمله به بيزانس . در سال 941 ، ايگور بلافاصله بعد از حمله به بيزانس براى دستيابى به صلح ( او آماده لشكركشى به بيزانس شد ، ولى بعد پيمانى منعقد نمود ، دوستش و قسمتى از قشون مزدور او بيكار شدند ) قسمتى از پچناگها را مقابل بلغارهاى دانوب و ناوگان خود را برابر مناطق ساحلى خزر قرار داد . خود ايگور در اين لشكركشى حضور نداشت ، چونكه در اخبار مربوط به آن گفته شده است كه سر دستهء روس كشته مىشود . ما تنها مىدانيم كه قشون او به سوى دريا رفت ، ولى از اينكه به دريا رسيده باشند يا نه ، اطلاعى در دست نيست . آنها دريانوردى كردند ، سپس در جهت كر به سمت بالا رفتند تا به محل برذعه رسيدند . برذعه بر رودخانهء ترترا واقع شده است .
اين رودخانه در فاصلهء دو - سه فرسنگى ( 12 - 18 ورستى ) برذعه به كر مىريزد . اين فاصله را مؤلفان مسلمان تعيين كردهاند . گزارشى از جغرافىنگار ايرانى در دست است مبنى بر اينكه به محل استقرار ناوگان روسى و اردوگاه روسها ، مباركى مىگفتند . آنها با
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : شاخماتوف آ . آ . مقدمهاى بر جريان تاريخ زبان روسى ، قسمت اول جريان تاريخى تشكيل قبايل و لهجههاى روسى ، پتروگراد ، 1916 ، صص 31 ، 52 - 51 ، 93 .