خاطرى آسوده مناطق مزبور را ترك گفتند . در كتاب مسعودى آمده است كه روسها به سمت ولگا رفتند و در آنجا با خزرانى كه دست آنها را براى حملات غارتگرانه به مسلمانان مناطق خزر بازگذاشته بودند ، پيمان بستند . در ضمن آنها موظف به پرداخت نصف غنائم بدست آمده به عنوان باج شدند . بر همين اساس ، روسها از طريق قلمروى خزران به مناطق بىدفاع سواحل خزر حمله مىكردند . كاملا طبيعى است كه در اين حمله و حملات ديگر روسها به درياى خزر ، دربند بعنوان تنها شهر مستحكم درياى خزر مورد حمله قرار نگيرد . روسها در قسمتهاى مختلف و بيشتر در جهت جنوب پياده مىشدند و اكثرا در شبهجزيره آبشوران به جمعآورى غنائم مشغول مىگشتند . آنگاه فرياد مردم بومى برمىخاست ، چونكه تا اين زمان از دريا صرفا براى تجارت استفاده مىشد و كشتيهاى رزمى در آن رفت و آمد نداشتند ، ولى از آن پس اين كار به منزلهء پديدهاى غير عادى تلقى شد . مسعودى اشارهاى دارد بر اينكه خزران هيچگاه دست به حملات دريايى نمىزدند ، زيرا ناوگانى در اختيار نداشتند ، در صورتى كه در همان زمان ، همچنانكه من در سخنرانى قبلى خود به آن اشاره كردهام ، هلال الصبى مؤلف گزارشى راجع به بناى موجشكن آنجا دارد . وى مىنويسد اين بنا را صرفا براى مقابله با حملات خزران تعبيه كرده بودند . بدين ترتيب ، امكان حملهء خزران از سمت دريا ميسّر بوده است ، ولى امكان دارد اين حملات از خزران نبوده باشد ، بلكه از سوى روسهايى بوده باشد كه به طور موقت در خدمت خزران قرار داشتند . در هر صورت اين لشكركشى به نفع روسها تمام شد ، ولى بعدا آنها از سوى خاقان خزر مورد حمله قرار گرفتند كه در حكم خيانت به آنها بود . بدين ترتيب كه گارد خوارزميان كه در خدمت خاقان خزر بودند به نزد او رفتند و از او براى سركوب روسها و تلافى غارتهايى كه در مناطق مسلمان نشين انجام داده بودند ، يارى طلبيدند . خاقان خزر نتوانست مانع شود . او تنها روسها را از اين امر آگاه كرد . در اين حمله ، ساكنان اتيل ( اتل ) نيز شركت نمودند و در ميان آنها نه تنها مسلمانان ، بلكه مسيحيان هم بودند . عجب آنكه مسعودى به دريانوردى روسها در جهت مسير سفلاى رود اتل ( ولگا ) اشاره كرده است . وى مىنويسد كه آنها در اين ناحيه مورد حمله قرار گرفتند ، حال آنكه در حقيقت ، روسها بايد به سمت بالاى مسير ولگا رفته باشند . در اين جنگ تا سىهزار نفر كشته شدند و تنها پنجهزار نفر توانستند جان بدر برند . اين افراد هم به سوى كشور بورتاس « برداس » ( مردوين ) و بلغارهاى كاما رفتند .
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 46
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٤٦