باشند . مقدّسى جغرافيدان اواخر قرن دهم مىگويد كه اكثر جمعيّت شكّه ( شكى ) جايى كه هماكنون نوخا نام دارد و نيز شابران را مسيحيان تشكيل مىدادند . گذشته از آن ، مىدانيم كه آغاز قرن نهم ، در آلبانى حكمرانى ارمنى به نام سهل بن سنباط فرمانروايى مىكرد كه از نام وى مىتوان دريافت كه مسيحى بوده و با فرهنگ مسيحى رابطهاى نزديك داشته است . حكومت اسلامى او را به لقبى بيزانسى مفتخر كرده بود . وقتى كه در آذربايجان قيام كمونيستى بابك روى داد و 20 سال طول كشيد و با زحمت زياد توسط لشكريان خليفه سركوب گرديد ، سهل بابك را در سال 223 هجرى ( 837 ميلادى ) تسليم نمود و عنوان بطريق را از دولت اسلامى دريافت كرد . سپس در سال 852 ميلادى ارامنهاى كه با عربها رابطه داشتند به خاطر كمك گرفتن از امپراتورى روم ، خاقان خزر و پادشاه ( تزار ) اسلاو به آنها روى آوردند . احتمالا ، از اين طريق بايد حاكم بلغارهاى ولگا شناخته شود ( ابن فضلان در حكايتى راجع به سفارت سال 921 از او به عنوان پادشاه اسلاو ( صقلاب ) نام برده است ) . بالاخره ، سومين خبر نيز كه اشاره بر فرهنگ قديم مسيحى دارد ، گزارش موسى كاگان كاتوانسى است كه راجع به اين موضوع مىگويد شخصى بنام همام در آن زمان كه آشوت ( اشوط ) سلطنت ارمنستان را از نو برپا داشت ، او نيز سلطنت آلبانى را از نو برپا نمود . اين واقعه در اواخر قرن نهم روى داد ، و درست در سال 887 ، آشوت به عنوان شاه شاهان ( شاهنشاه ) ارمنستان و گرجستان مورد تائيد خليفه قرار گرفت و پسرش سنباط بدست يوسف ابن ابى الساج - حاكم آذربايجان كشته شد ، ولى بعد پسر سنباط بنام آشوت آهنى دوباره در نبردى بر عليه رقيب ديگر خود بنام آشوت - پسر شاپوه ( شاپور ) كه او هم لقب شاهنشاه داشت حكومت خود را برپا نمود . در آذربايجان ، دودمان ساج حكومت مىكرد كه بنام پدر يوسف ناميده مىشد . ما هماكنون خبرى داريم مبنى بر اينكه در اواخر قرن هشتم و آغاز قرن نهم سلسلهء ديگرى بوجود آمد بنام مازياديان . سر دودمان آن يزيد بن مازياد شيبانى بود و در شهر بردعه زندگى مىكرد و درست در آغاز قرن نهم در همين شهر وفات يافت .
به طورى كه پيداست ، قلمروى دودمان ساج به ساحل درياى خزر ، از جمله تا دربند نيز كشيده شد . هلال الصبى مورخ حكايتى دارد مبنى بر اينكه قسمتى از ديوارهاى دربند در نتيجهء فشار امواج دريا از بين رفت و براى مرمت آن محاسبه كردند و ديدند كه اين كار 60000 دينار ( معادل 300000 روبل ) هزينه مىخواهد . يوسف بن ابى الساج ( كه
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 41
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص٤١