سلسله تا حدودى در جهت احياى تاج و تخت ساسانيان تلاش مىكردند . در زمان آنان بود كه دوباره لقب شاهنشاه پديد آمد ) . همهء نفت مصرفى حكومت آل بويه هم از باكو تأمين مىشد . و اما راجع به منابع نفتى ، به طورى كه مسعودى مىنويسد ، دو منبع اصلى نفت در آنجا وجود داشت : از اولى نفت زرد و سفيد ، و از ديگرى ، نفت سياه و آبى استخراج مىشد . راجع به منبع اولى گفته مىشود كه اين نفت تنها در باكو استخراج مىشود ، درآمد حاصل از هر يك از اين منابع هزار درهم يعنى حدود 250 روبل در روز است ( هر دينار حدود 20 درهم و ارزش آنها اگرچه تغيير مىيابد ، ولى به طور كلى مىتوان هر درهم را برابر با 25 كوپيك به حساب آورد « 1 » ) . در تاريخ دربند گفته شده است كه اين درآمدها را براى مصارف سربازخانه دربند اختصاص داده بودند . سپس كتيبهء سال 1003 هجرى ( 95 - 1594 ميلادى ) كشف گرديد كه در آن گفته شده است كه اين مبلغ ، درآمد فرزندان پيغمبر - حضرت محمد ( ص ) بوده است . از قرار معلوم ، مصرف نفت تا قبل از آمدن روسها محدود بوده است . اگر هم در زمان عربها مصرفى داشته ، استخراج آن نمىتوانسته آنچنان درآمدى داشته باشد كه مؤلفان شرقى راجع به آن نوشتهاند . در كتاب « سرزمين تركستان » ماسالسكى راجع به معادن نفت تركستان بحث شده و چنين آمده است كه استخراج نفت منحصر به برداشت نفت خام از چاهها به عنوان دارويى بر عليه جرب و روماتيسم و تا حدودى هم براى كارهاى كفاشى مىشد « 2 » . چنين مصرف محدود نفت نمىتوانست چندان درآمد زيادى داشته باشد ، ولى به نظر مىرسد آن درآمدى كه مؤلفان شرقى بدان اشاره كردهاند ، بايد تنها بدين جهت بوده باشد كه در آنزمان نفت در وسايل رزمى مصرف بسيار وسيعى داشته است . امكان دارد كه قبلا از نفت براى اهداف رزمى دولت بيزانس استفاده مىشد ، در رواياتى هم كه راجع به آتش يونانى وجود دارد ، اشاره به همين موضوع باشد . در روايات مربوط به ارتش مسلمانان كه عليه بيزانس وارد كارزار مىشدند مدام از نفت سخن رفته است . گفته شد : دستجاتى كه از نفت استفاده مىكردند نقش خود را به عنوان واحدهاى توپخانه ذكر كردهاند و
هامش
( 1 ) . دربارهء وزن هر درهم نقره ر . ك . به :W . Hins Islamische Masse and Gewichte Umqerechnet ins metrische system , Leiden , 1955 ( Hor . Erqonzangsband 1 . H . 1 ) .. يو . برگل
( 2 ) . ر . ك . به : و . اى . ماسالسكى ، سرزمين تركستان ، سن پترزبورگ ، 1913 ( روسيه ، توصيف كامل جغرافيايى وطن ما ، ويراستاران - و . پ . سمنوف - تيان شانسكى ، جلد نوزدهم ، ص 540 .