قرار داشت ، جائى كه كتيبههاى ذيل در آنجا مورد بررسى و مطالعه قرار گرفتند : كتيبه گرجى ، پيرامون شكوه و عظمت تزار ديمترى ، و كتيبه خيلى قديمى عربى سال 1063 / 455 . خود شهر بنا به گفتهء همان مورخ ( عماد الدين ) در زمان خود قراسنقر متوفى به سال 535 هجرى مقارن با 1141 - 1140 ميلادى « با شكوه تمام » بازسازى گرديد .
بعد از سرنگونى دولت سلجوقيان ، دورهء تركى شدن اين مرزوبوم آغاز گشت و حاكميت آذربايجان ايران و قفقاز به دست سلسلهاى ترك به نام اتابكان آذربايجان ، يا پهلويان ( كه به نام سردودمان آن به ايلدگزيان شهرت دارد ) منتقل گرديد . پايتخت آنها شهر تبريز بود كه ، به نظر مىرسد ، از گنجه كوچكتر بوده است ، زيرا اندازهء محيط آن را 6000 گام نوشتهاند .
شيروان نيز قلمروى مستقلى را تشكيل مىداد . قسمت شرقى آلبانياى سابق ، تحت حاكميت شيروانشاهان قرار گرفت كه مقر آنان شهر شماخى بود سلاطين سلجوقى سعى داشتند شيروان را زير سلطهء مستقيم خود درآورند . اين نيز سبب درگيرى آنان با گرجيان گرديد .
در نيمهء دوم سدهء دوازدهم ميلادى ، ميان شيروانشاهان و گرجيان اتحادى پديد آمد كه طبق آن گرجيان در پيكارهاى شيروانشاهان با دشمنان شمالى آنان را يارى مىكردند .
حدود سال 1175 ميلادى شيروانشاه آخسيتان ناوگان روس را كه مركب از 70 كشتى بود در نزديكى باكو منهدم كرد . پس آنگاه شيروانيان با كمك گرجيان ، شهرهاى شابران و دربند را كه درست قبل از آن ، در سال 1123 ميلادى از مسلمين گرفته شده بود ، بار ديگر از دشمنان باز پس گرفتند . دربند شهرى اسلامى بود . بعدها اين شهر زمانى متعلق به شيروانشاهان ، و روزگارى داراى سلطانى خاص خود بود . بىگمان ، برترى نظامى با گرجيان بود ، زيرا لشكر گرجيان آزادانه به شهرهاى مسلماننشين نزديك مىشدند و از آنها خراج مىگرفتند . وضع مذكور در ديدهء ساكنان اين شهرها چنان عادى شده بود كه وقتى گرجيان در سال 1222 ميلادى به شهر بيلقان نزديك شدند ، هيچگونه اقدام احتياطى از سوى ساكنان شهر صورت نگرفت . اهالى قصد داشتند از گرجيان بخواهند تا آنها را از پرداخت خراج معاف دارند ، ولى اينبار گرجيان مسلحانه به شهر حمله كردند و ساكنان آن را به هلاكت رساندند .
سلسلهء اتابكان آذربايجان در سال 1225 ميلادى به دست آخرين فرد از دودمان
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 166
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١٦٦