آلبانيا تا زمان ساسانيان ما به النزاع ميان ايران و روم بود . در زمان ساسانيان آلبانيا تمام و كمال به تابعيت ايران درآمد و به همراه آذربايجان ايران بخشى از كوست شمال محسوب مىشد . اختلاف قومى آنان با آذربايجان از ميان نرفت . در عهد اسلامى نيز گويش آذرى مردم آذربايجان با زبان ارانى كه احتمالا از خانوادهء زبانهاى يافثى بوده ، اختلاف داشته است . مهمتر از آن ، ميان آذربايجان زرتشتى و آلبانيا اختلاف مذهبى وجود داشت . در آلبانيا همانند ديگر مناطق مرزى ايران آيين مسيح حاكم بود .
فرمانروايان آلبانيا چه از دودمانهاى محلى كه در سالهاى 460 ميلادى منقرض شدند و چه آنان كه از دودمان ساسانى بودند و از پايان سدهء ششم ميلادى بر سر كار آمدند و در سده هفتم نيز بر اين سرزمين حكومت كردند ، هم پيرو آيين مسيح بودند .
استحكامات دربند را ساسانيان در نيمهء دوم قرن ششم در مرز شمالى آلبانيا به منظور جلوگيرى از هجوم تركان ساختند ، زيرا آن زمان تركان امپراتورى وسيعى را در كنار مرزهاى چين ، ايران و روم شرقى ( بيزانس ) تأسيس كرده بودند . خزران كه وارث خانهاى ترك در شرق اروپا بودند ، در سال 627 استحكامات دربند را تصرف كردند و بعنوان متحد هراكليوس امپراتور بيزانس در جريان جنگ با ساسانيان به آلبانيا حمله كردند .
در تاريخ اين نبرد بويژه در جريان آخرين پيكارها ، سرزمينهاى آذربايجان ، قفقاز و ايران اهميتى بسزا يافتند .
سقوط دولت ساسانيان از سوى عربها ، يكباره به برقرارى حاكميت پايدار اسلامى نيانجاميد . گاه فرمانروايان آلبانيا همزمان به عربها ، بيزانسىها و خزران باج مىدادند . تنها در آغاز قرن هشتم بود كه مناقشه بر سر آلبانيا ( در متون اسلامى - ارّان ) به سود اسلام خاتمه يافت . تا مدتى آيين مسيح در آلبانيا صورتى متفوق و حاكم داشت . اواخر سده دهم ميلادى در شابران و شكّى ( نوخا ) اكثر اهالى مسيحى بودند . عربها نيز همانند ساسانيان حاكميت خود را تا دربند گسترش دادند . در زمان خلافت هشام بن عبد الملك ( 724 - 743 ميلادى ) برادرش مسلمة بن عبد الملك استحكامات دربند را تصرف و بازسازى كرد . در ترويج دين اسلام هيچگونه اجبارى وجود نداشت و مسيحيان و زرتشتيان در معرض پيگرد و آزار قرار نمىگرفتند .
اقامتگاه عاملان عرب ارمنستان و ارّان ، شهر بردعه بود كه در روزگار ساسانيان پرثوه
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 164
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١٦٤