آثار حماسى ، رويدادهاى تاريخى با روايات اساطيرى دورانهاى كهن درآميختند . از اينرو روايات و داستانهاى مربوط به زندگى زرتشت به آذربايجان ، بويژه نواحى نزديك به درياچهء اروميه نسبت داده شد . اين جعل و تحريف مسلّم تاريخ ، دانشمندان اروپا را گمراه كرد . با اين كه آتشهايى در نواحى اطراف باكو وجود داشت ، مع هذا اين سرزمين از ديدگاه آيين زرتشت از مقام و اهميت كمترى برخوردار بود . حتى در آثار مؤلفان اسلامى ، آگاهى از پرستش آتش در اين سرزمين وجود ندارد . چنانكه مىدانيم آتشكدهء سوراخانى در سده 18 ميلادى بنا گرديد . نوشتههاى مورخان باستان از جمله ( آرستيوبوليس يونانى ، همراه و همسفر اسكندر ) و پلينيوس رومى ( بنا به نوشتهء وارّون ) دربارهء راه بازرگانى سراسر آبى هندوستان به درياى سياه ، بعضى از دانشمندان اروپايى را دچار گمراهى كرد . بنا به نوشتهء آنان كالا گويا از مصب آمودريا ( گفته شده كه به درياى خزر مىريخت ) به مصب رود كورا ( كر ) و از مسير علياى كورا به ريون حمل مىشد . اين اخبار از سوى تئوفانس ميلتى كه همراه و همسفر پمپه بود و نيز از سوى استرابون مردود شناخته شده است . بنابر اخبار مذكور ، آلبانها به مصب رود كورا و دريا عنايتى نداشتند و به امر كشتيرانى در درياى خزر نمىپرداختند . پندار بافانهتر از آن نظريهء آ . پ . چايكوفسكى است كه آخرين بار در كتاب او زير عنوان « ميهن اقوام آريايىنژاد » ( مسكو ، 1914 ) آمده است . وى به وجود رودخانهاى در دوران ماقبل تاريخ اشاره كرده كه گويا از ايسيقگول به درياى خزر مىريخته و شاخهاى از رودهاى آمودريا و سيردريا بوده است . وى به فاجعهء ايسيقكول به مثابه عامل انهدام آرياييان اشاره كرده است . اخبار كهن هندى و ايرانى دربارهء « هفت رود » مربوط به پنجاب است . به طور كلى هيچ آگاهى پيرامون گذشتهء آرياييان ماقبل هند عصر ودا در دست نيست .
در ايسيقكول اصولا ويرانهء زيرآبى وجود نداشته است . قطعات آجر و چيزهايى كه امواج آنها را به كنارى افكندهاند هرگز نشانههايى از روزگاران بسيار كهن به شمار نمىآيند . اين قطعات حاصل ويرانيهاى ادوار متأخرند . در قرن پانزدهم ، احتمالا در قرن شانزدهم ، در درياچهء ايسيقكول جزيره در آن جزيره و دژى وجود داشت . از آن پس اين جزيره ناپديد گشت . نظر چايكوفسكى هيچگونه موفقيتى در دانش كسب نكرد .
دليل اشارهء من به اين نكته آن است كه آ . كووالفسكى در مقالهاى با عنوان « اقتصاد نفت آذربايجان » كه در تاريخ فوريه سال 1924 به چاپ رسيد ، از نظر او پيروى كرده است .
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 163
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١٦٣