و باكو تا بغداد و از همدان تا روم ( آسياى صغير ) پديد آورد . در سال 1401 ميلادى ترعه برلاس [ گيائور آرخى ( گبر آرخى ) كنونى ] به دستور او حفر گرديد ، و در سال 1403 ميلادى شهر بيلقان بازسازى شد . اين هنگام ، بخشى از مناطق قفقاز براى خليل سلطان پسر ميرانشاه ( كه مورد بىمهرى واقع شده بود ) در نظر گرفته شد . ولى او به فكر استفاده از آن نيافتاد زيرا وى تيمور را در زمان لشكركشى به چين همراهى كرد و بعد از مرگش سمرقند را تصاحب نمود .
شيوخ اردبيل و نيروى جنگى آنان كه بنيادگزار ايران شيعى بودند ، از ميان تركان آذربايجان برخاستند . شيوخ مزبور سعى داشتند بخشهاى شمالى را مطيع خود سازند :
شيخ جنيد با تركمانان آققويونلو كه توسط شيروانشاه احضار شده بودند به نبرد پرداخت . تنها اسماعيل پسر حيدر ، مؤسس فرمانروايى ايران جديد ، موفق به تسخير شيروان و دربند شد .
تاريخ جديد جهان اسلام با تأسيس چند دولت بزرگ اسلامى از تاريخ سدههاى ميانه متمايز است . در سدههاى ميانه بخش بزرگى از دولتهاى اسلامى كوچك بودند . اينان به صورت دودمانى ظهور مىكردند و سپس در برابر دودمانى ديگر منقرض مىشدند .
آذربايجان و مناطق قفقاز چندين بار صحنه پيكار ميان دولتهاى بزرگى چون تركان اهل تسنن و ايرانيان شيعى مذهب گرديد .
نيمه دوم قرن شانزدهم مقارن بزرگترين موفقيتهاى تركان موقت عثمانى بود .
سلطان مراد سوم از شورشهايى كه پس از مرگ شاه طهماسب در ايران روى داد به سود خود بهره جست و از سال 1578 ميلادى توانست ، نخست در شمال و سپس در جنوب يا آذربايجان ايران به شهرهايى دست يابد . هشت شهرى كه در سال 1578 توسط تركان مسخر شد عبارتند از : آرش ، شماخى ، قبله ( كبلك ) ، باكو ، شابران ، دربند ، محمودآباد ، سليان . در ضمن چنانكه معلوم گشته از ميان اين شهرها ، شهر شابران در آن روزگار هنوز اعتبار خود را از دست نداده و آن ارزش و اعتبار به قوبا ( قبه ) منتقل نشده بود .
حكمرانى شيروان از سوى تركان عثمانى به 14 سنجاق و دربند به 7 سنجاق تقسيم شده بود . مناطقى از قفقاز و آذربايجان ايران كه به تصرف تركان عثمانى درآمده بودند طبق عهدنامه صلحآميز سال 1590 در ظاهر به ايران واگذار گرديدند . تصرف سواحل درياى خزر براى تركان عثمانى اهميت فراوان داشت . زيرا از اين رهگذر نه تنها با ايران ،
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 169
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١٦٩