خوارزمشاهيان منقرض گرديد . سلطان جلال الدين خوارزمشاه كه به هنگام تصرف حكومتش به دست مغولان فرار اختيار كرده بود ، در آغاز به هند رفت ، ولى پس از خروج مغولان به همراه لشكرش به ايران بازگشت . جلال الدين در آخرين سال حكومت خود 1231 ميلادى قصد داشت قيام مردم گنجه را كه در آن به قتل عام خوارزميان پرداخته بودند سركوب كند ، ولى از آنجايى كه جلال الدين براى شهر ثروتمند مذكور ارزش زيادى قائل بود ، لذا پس از تصرف آن تنها به كشتن 30 نفر از ساكنان آنجا كه مردم آنها را بعنوان مسببين قيام معرفى كرده بودند ، اكتفا نمود . گنجه در سال 1235 به هنگام تصاحب آن توسط مغولان آسيب بيشترى ديد . مغولان در سال 1239 دربند را هم گرفتند . هيچيك از اين شهرها ديگر شكوه پيشين را بازنيافتند ، ولى در آن زمانى كه ارّان جزو ولايت حكومتى گرديد كه توسط مغولان بعد از تصاحب بغداد ( سال 1258 ) به دست هلاكو خان نوه چنگيز خان ، بوجود آمده بود ، شهر گنجه به عنوان شهر مهم ارّان محسوب گرديد .
خانهاى مغول شيفتهء بخش غربى آذربايجان ايران بودند . بناهاى تبريز كه از شهرت بسزائى برخوردارند مربوط به دوران غازان خان ( 1295 - 1304 ) هستند ، و اين زمانى بود كه مغولان تحت تأثير كامل اسلام و فرهنگ اسلامى قرار گرفتند . در زمان حكومت مغولان ، تبريز شهر بزرگى شد ، به گونهاى كه محيط آن به 25000 گام مىرسيد . شهر محمودآباد نيز توسط غازان خان ساخته شد ( نام اسلامى غازان ، محمود بود ) . سدهء چهاردهم در شهرهاى بردعه ، باكو و دربند نيز بناهايى ساخته شد و شماخى به عنوان پايتخت شيروانشاهان باقى ماند .
ضمن تشكر از حمد الله قزوينى مؤلف سدهء چهاردهم ميلادى ما به اطلاعات موثقى دربارهء توليد درآمد بعضى از ولايات پى برديم ، بدين قرار كه مثلا از مناطق قفقاز ، بيش از همه از گرجستان عايدى مىرسيد كه برابر با 120 تومان يا حدود 900000 روبل بود ( هر تومان 10000 دينار و هر دينار برابر يك سكهء 3 مثقالى نقره و معادل 75 كوپيك بود ) ، از ارّان 4 / 1 گرجستان ( كمى بيش از 30 تومان ) ، از شيروان به اندازهء تقريبا نصف ارّان ( 11 تومان و اندى ) .
گرجستان منطقهء وسيعى بود ، چون همانند تزارنشين پيشيين گرجستان ، قسمتى از ارمنستان به ضميمهء شهر آنى جزو محدودهء آن به شمار مىآمد . اين زمان در دربند كه
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 167
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١٦٧