زمانى رسيد كه پسرش مرده بود . اين هدايا به دست شاه نرسيد ، ساكنان ده او را اغفال كردند و آن هدايا را گرفتند . گويا به خاطر همين رفتار آنها بود كه نام اين دهكده را كافركوموك گذاردند .
نتايج لشكركشى سال 1578 پايدار نماند ، زيرا بعدها مىبينيم بار ديگر تا مدتى در شيروان ، باكو و دربند برترى با ايران بود . تركان دوباره موفق به تصرف شيروان و باكو شدند ، و سال 1583 ميلادى در اين نواحى به پيروزيهايى دست يافتند . چندى بعد در سال 1585 تبريز و در سال 1588 گنجه از سوى تركان مسخر گشت . در سال 1590 صلحى منعقد گرديد كه طبق آن سرزمينهاى فتح شده ، قلمروى تركان شناخته شد .
بدين ترتيب ، نه تنها آذربايجان قفقاز ، بلكه آذربايجان ايران هم تحت سلطهء تركان درآمد و بيش از 10 سال بدين منوال باقى ماند . اين واقعه مصادف با آغاز سلطنت شاه عباس كبير است . آن زمان در ايران شورش برپا شد و ايران در موقعيت دشوارى قرار گرفت و نه تنها در غرب ، بلكه در شرق نيز ناگزير به گذشتهايى تن در داد . در شرق عبد الله خان همه خانات ازبك را تحت لواى خود متحد كرد . او و پسرش عبد المؤمن خان توانستند خراسان را كه سرزمين مقدس و زيارتگاه شيعيان ايران و مدفن امام على بن موسى الرضا ( ع ) بود تصرف كنند . خراسان تا آغاز سال 1598 كه سال مرگ عبد الله خان است تحت سلطهء ازبكها باقى ماند . بدين ترتيب ، ايران قسمتهايى از متصرفات خود را در غرب و شرق از طريق واگذارى به تركان و ازبكان از دست داد .
اخبارى را كه ما دربارهء دربند و ديگر مراكز در اختيار داريم مربوط به همين دوره از حاكميت تركان است . اثر مهم جغرافيايى متعلق به حاجى خليفه مؤلف قرن هفدهم است كه به زبان تركى نوشته شده و حاوى شرح مبسوطى پيرامون مناطق تركيه است . حاجى خليفه راجع به دربند مىنويسد كه طول ديوار آن 10500 آرنج ، و عرض آن 500 آرنج بود و بر روى آن تا 70 برج وجود داشت ، و ارتفاع ديوار آن نيز همپايه ديوار قسطنطنيه بوده است .
اهميّت سلطهء عثمانى بر اين مناطق موجب ايجاد مركزى در آن زمان به منظور ارتباط مستقيم تركان سنى مذهب آسياى مقدم با ازبكهاى اهل سنت بود . در اين زمان ازبكها بىآنكه از ايران شعيهنشين بگذرند مىتوانستند به صورتى مستقيم از تركستان و ضمن عبور از متصرفات عثمانى براى انجام مراسم حج به مكه بروند . شيروان ، متصرفهء تركان
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى ) — صفحة 136
مساهمون: واسيلى ولاديميروويچ بارتولد
ص١٣٦