در كرانهء درياى خزر ، ولى شبه جزيرهء مانقشلاق كه منطقهاى واجد اهميت بوده و كشتيها به آنجا رفت و آمد مىكردند ، و راه كاروانيان به خيوه و بخارا نيز از آنجا مىگذشت ، منطقهء ازبكها محسوب مىشد . بدين ترتيب ، بين مانقشلاق و شيروان رابطه برقرار گرديد .
اين راه ، راه مهمى بود ، زيرا آن زمان كشتيرانى در درياى خزر از سمت شمال شرقى به سمت جنوب غربى از آن طريق و به ديگر سخن در جهت خلاف راه ميان يونانيان و عربها صورت مىگرفت ، زيرا به دليل وجود بندر مهمى در ساحل جنوب شرقى آبسكون ارتباط آنها از جنوب شرقى به طرف شمال غربى ميسر بوده است . اين زمان ، شبه جزيرهء مانقشلاق در ساحل شرقى ، و باكو در كرانهء غربى نقش مهمى ايفا مىكردند .
در زمان سلطهء تركان بر درياى خزر ، روسها براى اولين بار در داغستان دست به عمليات جنگى زدند و دسته كوچكى را تحت سرپرستى خوروستنين در سال 1594 روانه كردند و شهر تركى در شمال داغستان را تصرف نمودند و بر ساحل سولاك قلعهاى روسى ساختند . ليكن اين كوشش روسها توسط قواى آنچنان ضعيفى صورت گرفت كه نه تنها موفقيتى به همراه نداشت ، بلكه براى شكست آنان همان نيروى محلى كافى به نظر مىرسيد و احتياجى به قشون دول بزرگ نبود . در جريان شكست روسها در داغستان ، تركان و ايرانيان شركت نداشتند « 1 » .
سده شانزدهم ميلادى در داغستان گونهاى ساختار سياسى پديد آمد كه بعدها تا چند دوره ادامه يافت . شمخال غازى كوموك مقتدرترين حاكم داغستان بود ، سپس حاكم قايتاقى در رأس امور قرار گرفت كه لقب اوتسمى داشت ، وى سپس حاكم منطقه تباسران ( تا به سران ) واقع در نزديكى دربند شد و لقب معصوم گرفت . فرمانرواى آوار نيز خود را تابع سلطان عثمانى خواند . لقب شمخال به صورت شاوكال
Shavkal
در عصر تيمور هم وجود داشت - اين القاب از راه كتاب و از زبان عربى گرفته شده بودند ، چنانكه كلمهء اوتسمى از كلمه عربى اسم ( نام ) گرفته شده بود و به مفهوم « اسمى » خودمان در زبان روسى بود . نخستين كسى كه اوتسمى شهرت داشت ، حاكمى در عهد سلطهء تركان عثمانى بود . اين شخص سلطان احمد خان نام داشت و تا سال 1587 - 1588 حكمرانى كرد . در تاريخ اصلاحاتى به نام او ثبت شده است . مردم سرزمين زير فرمان او در سايهء
هامش
( 1 ) . دربارهء گفتگوهاى ديپلماسى بين روسها ، تركان و ايرانيان و اوضاع سياسى آن زمان ر . ك . به : ن .
اسميرنوف ، روسيه و تركيه در قرون 16 - 17 ، جلد اول و دوم ، مسكو ، 1946 ، صص 138 - 159 .