دست يافتند . بوجود آمدن سه دولت بزرگ دليل بر آن است كه در اينجا ركود سياسى صورت نگرفته بود ، بلكه برعكس ، اين دوره دورهء پيشرفت سياسى بوده است .
بوجود آمدن دولت شيعى در ايران كه همرديف دولت قدرتمندى همچون دولت عثمانى باشد دليلى است بر اين كه آن زمان در تركيه با يزيد دوم كه سلطان نسبتا صلح طلبى بود بر اريكه سلطنت قرار داشت . در سرزمين عثمانى شيعيان تحت تعقيب قرار مىگرفتند ، ولى اين دوره فرمانروايى سلطان سليم اول بود كه آن زمان عليه شاه اسماعيل لشكر كشيد و تبريز را تصرف نمود . سلطان سليم بر سپاه اسماعيل پيروز شد ، اما بىدرنگ لشكريان خود را از آنجا بيرون كشيد . پس از كسب موفقيتهاى شاه اسماعيل در پيكار با شيبانى ازبك ( 1510 م ) ، جنگ با پيوستن كردستان در سال 1515 م . به شهر مهم ديار بكر كه جزو قلمروى امپراتورى عثمانى بود خاتمه يافت . سرانجام مرو كاملا مغلوب گرديد ، به طورى كه حتى در آسياى مركزى براى مدتى عبادت به روش شيعيان در مسجد سمرقند اجرا مىگرديد ، ولى در سال بعد سلطان عبيد الله ، برادرزاده شيبانى ، پيروز شد و دوباره عبادت به روش اهل سنت را احيا كرد .
بدين ترتيب ، به زودى بعد از سال 1510 كه سال اقتدار زياد شاه اسماعيل بود ، شكستهاى او آغاز شد و دولت شيعى در ايران با مرزبندى بسيار فشردهاى محدود گرديد « 1 » . عمليات جنگى بين عثمانى و ايران منجر به آن شد كه فرقهء نيرومند اهل سنت ايران از يك سو به سلطان سليم ، و از سوى ديگر ، به ازبكها روى آورده از آنها در جنگ عليه حكام شيعى ايران يارى طلبيد . فراريايى بودند كه در مشرق به سمت ازبكها و در غرب به سمت سلطان عثمانى روى آوردند تا آنان را براى حمله به ايران متقاعد كنند و حاكميت برقرار سازند . از جملهء اين فراريان شخصى از كردستان به نام ادريس بدليسى و پسر او ابو الفضل بودند كه آثارى تاريخى راجع به وقايع اين دوره به زبان فارسى نوشتهاند . تا سال 1555 ميلادى كه عمليات جنگى به صورتى قطعى ميان طرفين ايران و عثمانى متوقف و صلح برقرار شده بود همواره كشاكش و حالت جنگى وجود داشت . بعد از اين ما شاهد دومين تجربه تهاجم نظامى از سوى سلطان سليم دوم هستيم كه بيشتر مربوط به بخش شمالى مناطق اطراف درياى خزر مىشود . اواسط سدهء 16 م .
هامش
( 1 ) . دربارهء صفويه و تاريخ سياسى آغاز قرن شانزدهم ر . ك . به : او . آ . افنديف ، تشكيل دولت آذرى صفويان در آغاز قرن شانزدهم ، باكو ، 1961 . ب . استاويسكى