شهر در سده 14 ميلادى توسط تيمور ويران شد و پس از آن شهر جديد در محل ديگرى بنا گرديد كه اكنون نيز همانجا است . محل نخستين آن به نام ژارنى بوگور ناميده مىشود . در حال حاضر اختلاف بر سر اين نكته است كه آيا اين ويرانهها همان استراخانى است كه تيمور در پايان سدهء 14 ميلادى آن را ويران كرده است ، يا اينكه بقايايى از خرابههاى شهر اتيل ( اتل ) سرزمين خزر است . دراينباره چند نظر وجود دارد . يك نظر مبنى بر اين پندار است كه مصب رود ولگا تغيير يافته و آب آن از طريق اتل به درياى خزر ريخته است . از اينرو از بقاياى شهر اتل اثرى برجا نمانده است و استراخان نيز در عصر مغول بنا شده است ، نظر ديگر حاكى از آن است كه شهر استراخان در همان مكان اتل بنا شده است . تيزنهائوزن « 1 » براى اثبات نظر دوم تلاش كرده است . به هر تقدير تيمور پس از ويرانى استراخان به سوى شمال رفت و شهر سراى را ويران كرد .
بايد خرابيهاى واقع در نزديكى تسارو مربوط به آن باشند . پيشتر يادآور شديم كه دو ويرانه را از بقاياى اين شهر دانستهاند . در ضمن ويرانهء نزديك تسارو به مراتب وسيعتر از ديگرى است . در ويرانه نزديك شهرك سليترن هيچ اثرى از انهدام مشهود نبود ، حال آنكه در ويرانههاى تسارو اجسادى مشاهده شد كه سرها و ديگر اعضاى آنان را از بدن جدا كرده بودند . اينها مظاهرى از شقاوت تيمور بهنگام اشغال شهرها ، از جمله اشغال سراى بوده است . بدين روال ، تيمور بار ديگر اردوى زرين را مورد حمله قرار داد . از اين حمله نيز نتيجهء قطعى به دست نيامد . سپس تيمور براى حملهاى تازه تدارك ديد و از همان راه داغستان و دربند كه در سال 1396 ميلادى گذشته بود و ابراهيم شروانشاه حاكم آنجا بود ، بازگشت . سپس تيمور تمام اين مناطق را به فرزند ارشد خود ميرانشاه ( كه زنده مانده بود ) سپرد . راجع به حكومت ميرانشاه گفته شده است كه گستره حكومت او از دربند تا بغداد و از همدان تا مرز شرقى آسياى صغير بوده است . تيمور پس از استقرار حكومت فرزند از آن سرزمين دور شد و چنانكه خواهيم ديد به سبب اعمال همين فرزند با سرعت بدانجا بازگشت .
هامش
- وئورو - كاشاى دوم - درياى خزر ، - « اقتصاد نفتى آذربايجان » ، باكو ، 1924 ، شماره ( 26 ) 2 ، ص 66 .
( 1 ) . نظريهء ب . استاويسكى : ر . ك . به : و . گ . تيزن هائوزن [ در حاشيهء آثار اتيل ( اتل ) قديم ] ، - « كارهاى اولين كنگره باستانشناسى مسكو ، سال 1869 » ، جلد اول ، مسكو ، 1871 ، صصcxxx / x - Cxl( در حال حاضر ر . ك . به : م . آى . آرتامونوف ، تاريخ خزر ، لنينگراد ، 1962 ، صص 385 - 399 و 412 .