مصادف با عصر حاكميت مغولان بود .
سراى پايتخت اردوى زرين كه در مسير اين راه بازرگانى قرار داشت مىبايست از اهميت خاصى برخوردار بوده باشد . باكو نيز بايد به خاطر اينكه لنگرگاه بسيار امن درياى خزر بوده اهميّت فراوان كسب مىنمود . براستى درياى خزر گاه درياى سراى و گاه درياى باكو ناميده مىشد « 1 » ؟ ما دو توصيف مهم از باكو داريم كه يكى مربوط به قرن چهاردهم و ديگرى مربوط به قرن پانزدهم است . بين آنها تا حدودى اختلاف وجود دارد . توصيف قرن چهاردهم از حمد الله قزوينى است كه توصيف بسيار كاملى از حكومت مغولان در ايران طى دورهء مزبور و گزارشى پيرامون سودآورى آنان عرضه كرده است . بعد دربارهء اين نكته سخن خواهيم داشت . تفاوت حمد الله قزوينى با ديگر مولفان آن است كه وى غير از ارائه نوشتهء مؤلفان پيشين ، از جمله جغرافىنگاران سده دهم ميلادى خود نيز مطالبى بر آن نوشتهها افزوده است . به عنوان نمونه او در كتاب خود توضيح مىدهد كه مثلا فلان خبر متعلق به زمان مورد بحث نيست . او از باكو نيز به صورت روستايى در كنار دريا ياد كرده كه در آن دژى در نقطهاى مرتفع قرار داشته است . گذشته از آن وى از باكو به عنوان مقر اسقفهاى مسيحى نيز ياد كرده است و چنين به نظر مىرسد كه بقايايى از كليساهاى ارمنى شهر بوده است « 2 » . اثر ديگر متعلق به عبد الرشيد باكويى است كه نويسندهء قرن پانزدهم بود ، و به نظر مىرسد كه تنها جغرافيدان اهل باكو است . اين اثر باكويى به زبان فرانسه ترجمه و در
« Notices at axtraits »
در دو جلد به چاپ رسيده است . او از وجود دو قلعه در باكو ياد كرده است كه يكى از آنها بر نقطه بلندى واقع و تقريبا ويران شده است ، و ديگرى بر ساحل دريا قرار گرفته و چنان استوار بوده كه مغولان قادر به تصرف آن نبودند . از نوشتهء باكويى چنين برمىآيد كه آن زمان سطح آب دريا بالاتر از گذشته بوده و بسيارى از ساختمانها به درون آب رفتهاند .
هامش
( 1 ) . اين نامگذاريها را نمىتوان دليل قاطع به شمار آورد ، زيرا درياى خزر طى قرون و اعصار نامهاى ديگر چون درياى كاسپى ، درياى گرگان ، درياى مازندران ، درياى گيلان و درياى قزوين نيز داشته است . ر . ك .
به : متون جغرافيايى اسلامى . ويراستار .
( 2 ) . دربارهء اين منبع ر . ك . به : اى . پ . پطروشفسكى ، حمد الله قزوينى به مثابه مأخذى پيرامون تاريخ اجتماعى - اقتصادى شرق ماوراء قفقاز ، آكادمى علوم اتحاد شوروى ، بخش علوم اجتماعى ، 1937 ، شماره 4 ، صص 873 - 920 ؛ خبرى را كه بارتولد از قزوينى در اينجا نقل كرده است ربطى به باكو ندارد ، بلكه دربارهء ماكو است . ر . ك . به : همان نويسنده ، همان كتاب ، ص 910 ، پانوشت 4 . ب . استاويسكى .