پرسش : مغولان شهرهاى ايران را ويران كردند و اكثر آنها به ويرانه بدل شدند ، با اين وصف شما عصر مغول را دوران شكوفايى ايران ناميدهايد ؟
پاسخ : شهرهايى كه در زمان جنگ ويران گشته بودند خيلى سريع بازسازى شدند : همواره ديده شده است كه بمحض برقرارى صلح ، اقداماتى جهت بازسازى شهرها صورت گرفته است . بعضى از ولايات مثل بخارا و سمرقند تنها يك بار به اشغال درآمدند ، در صورتى كه شهرهاى ايران چند بار اشغال شدند ، لذا برخى از آن شهرها چون مرو چنانكه بايد احيا نشدند . حال آنكه شهرهاى ديگرى چون سلطانيه به سرعت بازسازى شدند و حتى به صورت شهرهاى جديد درآمدند . بناها و اوضاع اقتصادى سلطانيه خود دليلى بر پيشرفت قابل ملاحظهء شهر در آن زمان نسبت به گذشته بوده است ، به گونهاى كه از اين دوره به عنوان بهترين زمان تاريخ معمارى ايران ياد مىشود . اين واقعيتى است مسلّم و غير قابل انكار « 1 » .
پرسش : سؤال نخست آنكه روسيه با وجود داشتن رابطهء مستقيم با شرق ، چرا نتوانست مستقلا از آثار ادبى آنها بهره گيرد و چرا اروپاى غربى واسطهء اين امر بود ؟ در مورد دوم : چرا فرهنگ ايران در عصر مغول به اوج اعتلا رسيد ؟ لطفا توضيح دهيد كه اين امر حاصل آگاهى مردم ايران بوده است يا نتيجهء تأثير مغولان ؟
پاسخ : دربارهء سؤال اول بايد بگويم كه در اين مورد نيز چون اغلب موارد لازم است واقعيت روشن گردد ، ولى اثبات قطعى اين نكته ميسر نيست . پيش از زمان حاضر در روسيه نيز مشابه اين وضع را ملاحظه مىكنيم . روسيه با جهان اسلام همواره در ارتباط بوده است . هرگاه آثار مربوط به اسلام را مورد توجه قرار دهيم ، اثرى اصيل كه به زبان روسى تدوين شده باشد به تقريب نمىيابيم . دانشمندان روسى اغلب از اروپاييان پيروى كرده و بيشتر انديشههاى غربيان را پذيرفتهاند . پيروى از غرب مدتى دراز در ميان ما ادامه داشته است . گاه پس از مردود شناخته شدن نظريهاى در محافل علمى اروپا نيز ، اين نظريه نزد ما مقبول تلقى شده و پايدار مانده است . در مورد بودائيسم وضع به گونهاى
هامش
( 1 ) . به طورى كه مدارك بسيار مستند گردآورى شده ، از جمله ، توسط پطروشفسكى در كتاب ( كشاورزى و مناسبات ارضى در ايران در قرون 13 - 14 ، مسكو - لنينگراد ، 1960 ) نشان مىدهند ، حملهء مغولان ضربهء شديدى بر اقتصاد ايران وارد ساخت . حال ، صرف نظر از چند موفقيتى كه در پيشرفت معمارى حاصل گرديد ، نمىتوان بطور كلى ، همچون بارتولد راجع به « پيشرفت فوق العاده » ايران در اين دوره صحبت نمود . ب . استاويسكى .