سپس گفته مىشود كه اطراف شهر بيابان بوده ، ولى باغات در فاصلهاى زياد از شهر واقع شده بودند و مواد خوراكى را از شيروان مىآوردند . و اما راجع به صادرات ، آنان موادى همچون ابريشم ، نمك و نفت را صادر مىكردند . ضمنا معلوم گشته كه در باكو مسجدى وجود داشته كه در قرن يازدهم ساخته شده بود ، چندين مسجد هم وجود داشته كه به قرن چهاردهم مربوط مىشده است . ديگر كاخ شيروانشاه است كه در قرن پانزدهم ساخته شده بود « 1 » . نكتهء قابل توجه در گزارشهاى موجود آن است كه خراجى را كه آذربايجان قفقاز پرداخت مىكرد به مراتب كمتر از گرجستان بود . اين گزارشها را من در مقالهاى پيرامون كتيبهء پارسى منوچه مورد تحقيق و مطالعه قرار داده و بدانها اشاره كردهام . اين كار من در پنج شمارهء « مجموعهء آنى » كه توسط آكادميسين مارّ منتشر مىگرديد « 2 » به چاپ رسيده است . سيستم پولى را كه قزوينى به تفصيل شرح داده تاكنون كسى به درستى تفسير نكرده است ، زيرا وى اصطلاح دينار را كه به طور كلى نشان دهندهء سكهء طلا بوده همانند ساير مؤلفان دورهء مغول به مفهوم ديگرى به كار برده است . اين زمان به خلاف دورهء قبل پول نقره احيا گرديده بود . سكههاى نقره به دو صورت ضرب مىشد . عمدتا پول نقره به صورت دينار و درهم ضرب مىشد . هر دينار برابر با 6 درهم بود . دينار بزرگترين سكهء نقرهاى بود كه ضرب مىشد و ارزش آن برابر با سه مثقال نقره بود . درهم نيز ارزش نيم مثقال نقره را داشت . سپس ، تحت تأثير اردوى زرين ، تمام اين سكههاى كوچك تا 3 / 1 مثقال كاهش يافتند ، به طورى كه دينار معادل 2 مثقال شد . اگر وزن دينار را 3 مثقال نقره بدانيم در آنصورت بهاى آن به پول ما و با احتساب هر مثقال 25 كوپيك « 3 » ، برابر با 75 كوپيك مىشود ، ولى به نظر مىرسد كه قيمت نسبى هر مثقال بيش از اين بوده است ، زيرا نسبت طلا به نقره با روزگار ما متفاوت بوده است . در ضمن ، از واژهء تومان نيز به عنوان واحد محاسبه استفاده مىشد كه امروزه مشخص كنندهء سكهء طلاى معينى در ايران است ، ولى در آن زمان ، نام يك واحد شمارش بود كه ضمنا معنى
هامش
( 1 ) . نظريهء ب . استاويسكى : مقايسه كنيد با : س . آ . داداشف ، م . آ . حسين اوف ، آثار معمارى باكو ، مسكو ، 1946 .
( 2 ) . ر . ك . به : و . و . بارتولد ، كتيبهء فارسى روى ديوار مسجد منوچ آنى ، سنت پتربورگ 1911 ، ( مجموعه آنى ، شمارهء 5 ) ، ( چاپ جديد ، جلد چهارم ) .
( 3 ) . در پول روسى يكصد كوپيك معادل يك روبل بوده است . ولى اكنون واحد كوپيك از پول روسيه حذف شده است - ويراستار .