اردوى زرين در آذربايجان ضرب گرديد . يك بار حاكم جنوب ايران كوشيد تا آذربايجان را به تصرف آورد . ابتدا توفيق يافت ، ولى بعد به زور از عرصهء حكومت بيرون رانده شد « 1 » . اما دربند ، حدود سال 1475 ميلادى رو به زوال نهاد ، و اهميت خود را به عنوان بندرى دريايى از دست داد . به گمان من ، سبب اين امر را مىتوان اعتلاى بندر باكو دانست ، زيرا باكو به صورت لنگرگاه اصلى درياى خزر درآمده بود . هنوز در سال 1428 دربند داراى فرمانرواى خاص خود بود كه به غارتگرى دريايى اشتغال داشت و به كشتيهايى كه از استرآباد به شمال مىرفتند حمله مىكرد و اموال آنان را به غارت مىبرد . يك ايتاليايى به نام جوو آنى و دلاواله كه اين زمان در دربند زندگى مىكرد براى او كشتى مىساخت . بعدها مىبينيم شهرى كه طى سالهاى 1475 - 1476 به وضعى در آمد كه تاكنون نيز ادامه دارد . وسعت شهر به حدود يك ششم منطقهء فاصل ميان ديوارهاى دژهاى دربند تقليل يافت و بدين ترتيب اهميت دريايى خود را از دست داد .
در عصر مغول تأسيسات و بناهايى را مىبينيم كه به نظر مىرسد احتمالا توسط خود حكام ساخته شده باشند . يكى از آنها مسجد جامع دربند همراه با كتيبهاى بوده است .
اين بنا ويران گرديد و سپس در قرن نوزدهم كتيبهء جديدى ساخته شد كه هماكنون ديده مىشود . برروى آن نوشته شده است كه اين مسجد در سال 1770 ( هجرى ) فرو ريخت و افريروز به يارى خداوند اين مسجد را بازسازى نمود . در بين حكام مشهور دربند چنين نامى ديده نشده است . اكنون جاى پرسش است كه چهاندازه از بناى مسجد دوباره ساخته شد و آيا بخشى از دوران گذشته بر جا نمانده بود ؟ تفاوتهايى ميان بخش مركزى مسجد دربند و بخش جانبى آن همراه با دو ستون مشهود است . بخش مركزى با دو گنبد كاملا بىقوارهء آن اثر يك بناى قديمى را در بيننده ندارد حال آنكه بخش ستوندار با ستونها و اركى كه آنها را متصل مىسازند . اثر يك بناى قديمى را در بيننده پديد مىآورند . بدين روال نمىتوان پاسخ اين پرسش را دريافت كه آيا مسجد يكباره بنا شده است يا نه ؟ با ديدن كتيبه و مشاهده مسجد نمىتوان نظرى قطعى ابراز نمود . به هر تقدير اين بنادر سده 18 ميلادى ، زمان نادر شاه ويژه عبادت نبود ، بلكه به عنوان انبار آذوقه از
هامش
( 1 ) . ر . ك . به : عليزاده ، تاريخ اجتماعى - اقتصادى و سياسى آذربايجان سدههاى 13 - 14 باكو ، 1956 ، صص 300 - 330 ؛ مقايسه كنيد ، عليزاده ، مبارزه اردوى زرين و دولت ايلخانيان بر سر آذربايجان ، جمهورى آذربايجان ، صص 57 - 94 - ب . استاويسكى .