اصلى تومان را نيز دربرداشت . از قرار معلوم ، معنى اين كلمه « 10000 » و هر تومان معادل 10000 دينار ، يعنى 7500 روبل بود « 1 » . با توجه به اين موضوع كوشيدم تا ارزش ارقامى را كه به آنها اشاره شده است ، مشخص كنم . براى گرجستان خراجى معادل 120 تومان و 2000 دينار ذكر شده است كه به پول ما برابر با 901500 روبل مىشود . حال آنكه منطقهاى چون ارّان كه شهر مهم آن گنجه بوده خراجى برابر با 4 / 1 آن يعنى 30 تومان و سه هزار دينار مىپرداخته كه برابر با 227250 روبل بوده است .
اين نكته را نبايد از ديده دور داشت كه گرجستان استانى بس بزرگ بوده و سراسر مناطق تحت فرمان شاهان گرجستان پيش از حملهء مغولان را دربر مىگرفته است . خراج شيروان به مغولان 11 تومان و 3000 دينار معادل 84750 روبل بود . اين مبلغى بسيار اندك بود . شايد بتوان گفت كه شيروانشاه داراى محاسبات پولى ويژهاى بوده است چون تنها بخشى از اين مبلغ به خزانهء دولت واريز مىشد و مابقى به شيروانشاه مىرسيد .
خراسان محاسبات خاص خود را داشت . ديگر مناطق زير فرمان حكومت مغول در ايران 1700 تومان يعنى 12 ميليون و 750 هزار روبل مىپرداختند . چنانكه حمد الله قزوينى مىنويسد ، متعاقب اصلاحات غازان خان كه مؤلف آن را عادلانه خوانده مبلغ مذكور تا 2100 تومان برابر 15 ميليون و 750 هزار روبل افزايش يافت . مبلغ مذكور براى آن روزگار بسيار زياد بود . من در مقالهء خود پيرامون كتيبهء آنى مبلغ مزبور را با درآمد ثروتمندترين دولتهاى اروپايى آن زمان چون فرانسه و غيره مقايسه كردم و دريافتم كه درآمد دولتهاى اروپايى نسبت به درآمد خانهاى مغول بسيار ناچيز بوده است . با در نظر گرفتن ميزان مالياتى كه فرمانروايان مغول از سرزمينهاى زير سلطه خود مىگرفتند ، مىتوان به فرهنگ مادى و وضع اقتصادى ايران پى برد ، زيرا درآمد مالياتى دولتهاى اروپايى با درآمد خانهاى مغول قابل قياس نبود . چنين بود تفاوت ميان شرق و غرب در آن روزگار .
در ايران ايلخانيان حكومت مىكردند ، سپس جلائيريان بر سر كار آمدند كه همانند ايلخانيان از مغولان بودند . بعد حكومت اردوى زرين كوشيد تا حكومت آذربايجان را در دست گيرد . تلاش اردوى زرين مدتى با توفيق همراه شد و حتى سكههاى طلاى
هامش
( 1 ) . تا پيش از اصلاحات پولى عصر پهلوى هر تومان معادل 10 قران و هر قران يكهزار دينار بود . بدين روال تومان برابر با 10 هزار دينار محاسبه مىشد - ويراستار .