تشريح المسائل
حاصل مطلب در ( انّه لا فرق فى وجوب الاجتناب عن المشتبه الحرام . . . ) چيست ؟
نظر خود جناب شيخ است مبنى بر اينكه دلالت عام دليلهاى پيشين ، وجوب اجتناب را به صورت كلى در مشتبهين اثبات مىكند چه تحت يك ماهيّت مندرج باشند ، چه اينكه ماهيّت افراد مشتبه متفاوت باشد . زيرا با علم اجمالى ، تكليف منجّز متوجّه مكلّف است ، پس مراعات آن بر او واجب است در نتيجه شرط صاحب حدائق را لازم نمىداند .
مراد از ( و يظهر من كلام صاحب الحدائق التفصيل ؛ فانّه ذكر كلام . . . ) چيست ؟
اين است كه شيخ يوسف بحرانى صاحب فقه اخبارى پس از نقل كلام صاحب مدارك وجوب احتياط در معلوم اجمالى را مشروط به اين دانسته است كه افراد مشتبه تحت يك ماهيّت و حقيقت مندرج و از جزئيات يك حقيقت باشند .
فى المثل كسى قصد وضو ساختن دارد ؛ اگر دو ظرف آب هم وجود داشته باشد كه احتمال مىرود هريك از آن دو ظرف نجس باشد در حالى كه علم به نجاست قطعى يكى از آن دو دارد . احتياط در اينجا واجب و بايد از هر دو آب اجتناب نمود . و اما اگر مثلا دو ظرف غذا هست و احتمال مىرود كه هريك از آن دو ظرف نجس باشد درحالىكه علم به حرمت قطعى يكى از دو غذا دارد ، در صورتى كه از دو ماهيت و حقيقت باشند احتياط و اجتناب لازم نيست .
مراد از ( قال : مجيبا عن ذلك : . . . ) چيست ؟
دو پاسخ از صاحب حدائق است به كلام صاحب مدارك مبنى بر اينكه :
اولا : مؤيّدى را كه شما ذكر نموديد به درد مدّعايتان نمىخورد . چرا كه مورد فتواى اصحاب شبههء غير محصوره است و در شبهات غير محصوره بالاجماع احتياط واجب نيست و حال آنكه بحث ما در شبهات محصوره است .
ثانيا : اينكه ما مىگوئيم در شبهات محصوره احتياط واجب است ، در خصوص مواردى مىگوئيم كه اطراف شبههء متّفقة الماهيّه باشند ، بدين معنا كه همهء اطراف شبهه در تحت يك ماهيّت قرار بگيرند .
فى المثل شما اجمالا مىدانى كه يا اين آب نجس است و يا آن آب ديگر كه طرفين شبهه هر دو آب هستند . و يا فى المثل شما اجمالا مىدانى كه يا قسم خوردهاى بر ترك نوشيدن اين آب يا آن يكى آب و لذا احدهما قطعا حرام است درحالىكه هر دو ماهية يكى هستند .
و امّا در مواردى كه اطراف شبهه مختلفةالماهيهاند ما نيز معتقد به وجوب احتياط نيستيم بلكه ارتكاب را جايز مىدانيم .