كنون اسنادى بهدست نيامده كه گوياى كار كردن پارسيان در رديف كورتاشها باشد .
از كتيبهاى كه دربارهء ساختمان كاخ داريوش از شوش بهدست آمده چنين برمىآيد كه ظاهرا پارسها در كار ساختمان اين كاخ دخالت نداشتهاند : بابليها به كارهاى روى زمين از قبيل ساختن خشت و آجر و حك كردن نقشهاى برجسته ، سوريهايها و يونانيان به رساندن چوب جنگلى از كوههاى لبنان ، ماديها و يونانيان به كار سنگتراشى ، مصريها و ماديها به طلاكارى در كارگاهها و غيره مىپرداختند . در پرسپوليس هم اين گونه كارها را كارگران بيگانه انجام مىدادند .
هخامنشيان ساكنان استانها يا شهرها و حتى يك قبيلهء كامل را ، هنگامى كه عليه حكام پارسى شورش مىكردند ، به بردگى مىگرفتند . قسمت عمدهء اين بردگانرا براى كار به املاك شاه يا بلندپايگان پارسى مىفرستادند ، بقيه را در زمينى وادار به سكونت مىكردند .
گروه آخرى را در اختيار مالكان خصوصى مىگذاشتند كه بابت آنها بايستى به شاه ماليات مىپرداختند . در يكى از نامههاى ساتراپ مصر به نام آرشامى خطاب به پيشكار املاكش آشكارا شيوهء بهدست آوردن برده را روشن مىكند . در اين نامه گفته مىشود كه هنگام سركوبى شورشى در مصر ، پيشكار سابقش شمارهء بيشمارى « گاردا » شامل صنعتكار و اموال ديگر بهدست آورد و تمام اين غنائم را به اموال خصوصى آرشامى اضافه كرد . هماكنون هنگام شورش جديد در مصر سفلى ، پيشكار بايد دربارهء تهيه گاردا و اموال ديگر براى اربابش دلسوزى كند و حتى اين غنائم را از جاى ديگر بهدست آورد . بنابراين پيشكار اموال آرشامى بايستى تعدادى گارداى صنعتكار را تهيه مىكرد روى تن آنها داغ مهر آرشامى را مىزد و اين گارداها را به مايملك او مىافزود ، همانگونه كه مباشر پيشين كرده بود . از مضمون اين نامه چنين برمىآيد كه گاردا همان برده بوده چون روى بدن او داغ مهر صاحبش را مىزدند .
اين گونه در پى جهانگشائى هخامنشيان در پارس جهش تندى از نظام بردگى - پدرسالارى اوليه ، به بهرهكشى از كار سودمند بردگان بيگانه ، در زمينهء ساختمان ، كشاورزى و صنعت ، انجام گرفت .
در زمان كورش و كامبيز سيستم دقيق و منظم مالياتى بر مبناى امكانات اقتصادى كشورهاى تابعهء دولت هخامنشى ، وجود نداشت . مردم كشورهاى مغلوب پيشكشها يا خراجهائى را كه بيشترشان جنسى بودند براى شاه مىآوردند . به سال 518 ق . م . داريوش اول سيستم نوينى براى ماليات برقرار كرد . همهء ساتراپها ناگزير بودند مالياتهاى ثبت شده و محوله به استان خود را نقدا بپردازند ، اين ماليات متناسب با بارورى زمينها و حاصلخيزى ملك تعيين شده بود .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 89
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٨٩