اين قناتها به اجارهء تجارتخانهء موراش داده شد ، اين بنگاه هم به نوبه خود قناتها را از دست دوم به اجاره كشاورزان كوچك اشتراكى مىداد .
پادشاهان پارس همچنين مالك قنات اكس در آسياى ميانه ، جنگلهاى سوريه ، درآمد صيد ماهى ، سنگ معدن ، باغها ، كاخها در مناطق مختلف قلمرو حكومت خود بودند .
دربارهء ارزيابى ميزان ثروت شاه كافى است گفته شود كه در پرسپوليس روزانه 15 هزار تن به هزينه شاه خوراك مىخوردند .
از سوى ديگر در زمان هخامنشيان سيستم ويژهاى براى بهرهكشى از زمين بهكار مىرفت ، شاه قسمتى از سربازانش را در زمينهائيكه مالكان جزء آن داراى سهامى اشتراكى بودند مستقر مىكرد . يكانهاى كاملى از اين سربازان گويا به نام حفظ نظم و سامان ، در اين املاك پادگان بودند ، مالكان جزء اين سرزمينها بايستى مقدارى ماليات جنسى يا نقدى بابت استقرار اين سربازان به دولت مىپرداختند . اين پرداخت به نام ماليات تير و كمان ، اسب ، ارابه و غيره شهرت داشت ، و گوياى آن بود كه اين سربازان بهجاى آنها وظايف نظامى را در ملكشان انجام مىدهند .
در املاك بلندپايگان پارسى در آسياى صغير ، بابل و مصر به مقدار زيادى از كار بردگان بهرهكشى مىشد . در پيشرفتهترين استانهاى قلمرو دولتهاى هخامنشى ، بردگان در رديف دامها بهشمار مىآمدند . و بهعنوان اموال منقول پربها آنها را مورد خريد و فروش قرار مىدادند ، بهعنوان ارث و پاداش و غيره به ديگران واگذار مىكردند . شمارهء بىشمارى از اين بردگان به شكلهاى گوناگون به كارهاى خانگى ، كارهاى كشاورزى ، كار در معادن سنگ شاه و به كارهاى ساختمانى سرگرم بودند . در ميان اين بردگان شمارهء زيادى كارشناس صنعتى وجود داشتند ( بافنده ، كفاش ، معمار و غيره ) .
ضمن مقايسه با استانهاى باخترى قلمرو هخامنشى ، موضوع بردگى در خود پارس ويژگيهائى ديگر داشت ، هنگام تشكيل حكومتهاى پارسى ، جامعههاى پارس فقط بر پايهء نظام بردگى پدرسالارى بهسر مىبردند ، و بهرهكشى از نيروى كار بردگان اهميت اقتصادى چندانى نداشت . روابط سران خانوادههاى پدرسالار در ايران با زيردستان بهراستى چيزى كمتر از روابط بردهدار با برده نبود . در اينباره يكى از اصطلاحات پارسى يعنى واژه گاردا كه نشانهء وجود نظام بردگى در ميان پارسها است جلب توجه مىكند ، چون مفهوم اين واژه « مستخدم و دستآموز » يعنى برده مىباشد . اين اصطلاح در اسناد آرامى و بابلى به شكل گاردا و در اسناد مالى ايلامى كه از پرسپوليس بهدست آمده كورتاش نام برده شده است .
ضمن متنهاى ايلامى كه از پرسپوليس بهدست آمده و در سالهاى 509 - 494 ق . م .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 87
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٨٧