اقتصادى و دولتى باعث يكرشته تغييرات در زمينهء حقوق خصوصى گرديد . علاوهبراين اجراى قوانين در كشورهاى گوناگون ، همآهنگ با سياست شاه ، بايستى يكنواخت مىشد ، بنابراين ايجاب مىكرد تا قوانين تازهاى تنظيم گردد كه درعينحال با ارادهء خداى بزرگ يعنى اهورا مزدا سازگار باشد .
در زمان داريوش يكم ضمن قانونگذارى ، يك رشته تغييرات اساسى در نظام مالكيت پديد آمد كه نتيجهء آن اصلاحات تازهاى در زندگى مردم پديد آورد . قسمتى از آن مربوط به تصاحب بهترين زمينهاى بارور ساكنان كشورهاى مغلوب به سود شاه و خانوادهء سلطنتى بود . هخامنشيان اين زمينها را به املاك پهناور تقسيم و بهگونه موروثى ، با اختيارات تام به اعضاى خاندان سلطنتى ، اشراف پارسى و بلندپايگان واگذار كردند . مالكان اين املاك از پرداخت ماليات به دولت معاف بودند .
مدارك بهدست آمده گواهى مىدهند كه زمينهاى پهناور ، و حتى خانهها و اموال غير منقول بسيارى در مصر ، سوريه ، بابل ، آسياى صغير و كشورهاى ديگر از آن اشراف پارسى بودهاند .
پارسها آن اندازه از بابليها اطمينان داشتند كه مثلا يك تن پارسى به نام باگاميرى پسر ميترادات ، به سال 429 ق . م . كشتزار غلهاش را كه نزديك مينپور بود به يك بنگاه بازرگانى بابلى به نام موراتس به مدت 60 سال اجاره داد .
از سوى شاه ( ولينعمت ) املاك بسيار پهناورى ( گاهگاهى حتى يك استان كامل ) با حق وراثت و معافيت مالياتى به كسانى كه خدماتى بزرگ انجام داده بودند ، واگذار مىشد . اينان حتى حق قضاوت نسبت به ساكنان اين املاك را داشتند . مثلا يك استان كامل به نوادگان يكى از توطئهگران عليه گوماتا در كاپادوكى و استان ديگرى به يكى از اشراف پارس به نام گيدارنا در ارمنستان واگذار گرديد . در ميان اين گونه خدمتگذاران شاه اشخاص غير پارسى ازجمله تميستكل آتنى بودند كه چند شهر را بهعنوان پاداش از شاه دريافت كردند .
صاحبان اين املاك پهناور ، نيروى انتظامى شخصى و دستگاه قضائى و ادارى با پرسنل كامل ، رئيس خزانه ، دبير ، محاسب و غيره در اختيار داشتند . اين بلندپايگان معمولا در شهرهاى بزرگ مانند بابل ، شوش و غيره زندگى مىكردند و حقوق كارمندان را از درآمد املاك تابعشان تأمين مىكردند .
قسمتى از اين زمينها مستقيما به خود شاه تعلق داشتند و نسبت به زمان شاهان پيشين هخامنشى هماكنون وسعت املاك شاه بارها بيشتر بود ؛ اين املاك را معمولا به اجاره مىدادند ، شاه قناتهاى بزرگ كشاورزى هم در اختيار داشت . در حوالى نيپور
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 86
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٨٦