ايران از لحاظ استخراج نفت جاى چهارم را در جهان پس از امريكا ، ونزوئلا و عربستان سعودى اشغال كرد ، اما ضمن چند سال ، مثلا سالهاى 1968 ، 1969 ، 1971 ، ايران حتى از عربستان سعودى هم جلو افتاد و جاى سوم را گرفت .
علاوهبر كنسرسيوم ، كمپانىهاى نفتى خارجى ديگر هم از معادن نفت ايران بهره - كشى مىكردند . خود شركت ملى نفت ايران فقط كمتر از يكصدم كل نفت را استخراج مىكرد . كنسرسيوم و كمپانيهاى نفتى ديگر ، در ايران سود هنگفتى از بهرهبردارى نفت مىبردند . دبير كل سازمان كشورهاى نفتخيز ( اوپك ) به نام پاچهچى ضمن ژوئن 1972 ، در لندن اعلام داشت كه سود كمپانىهاى نفتى خارجى در خاور نزديك ، به سال 1970 معادل 2 / 79 % كل سرمايهگذاريهاى آنها بوده است . درعينحال سوديكه كمپانيهاى امريكائى ضمن بهرهبردارى از معادن ديگر در كشورهاى پيشرفته مىبردند ، از 5 / 13 % تجاوز نمىكرد .
سود خالصى كه كمپانىهاى نفتى خارجى بهويژه كنسرسيوم به خزانه ايران پرداختند در 10 سال اخير ، از 1963 تا سال 1972 - 6 برابر شد . در سال 1963 اين مبلغ 380 ميليون دلار بود ، به سال 1971 به 111 / 2 ميليون دلار ، و به سال 1972 به 400 / 2 ميليون دلار رسيد . 90 % اين مبلغ از محل سازمان نفتى كنسرسيوم وصول شد . در نوامبر 1970 ايران اضافه بر سود معمولى كه كنسرسيوم به ايران مىپرداخت 50 % تا 55 % بيشتر دريافت كرد . درآمد نفتى ايران بهاصطلاح براى اجراى طرحهاى اقتصادى كشور به مصرف مىرسيد .
به سال 1973 ايران با كنسرسيوم قراردادى را منعقد كرد كه بهموجب آن كليه تأسيسات و پالايشگاه نفت ، كه تا آنوقت در اختيار كنسرسيوم بود ، به ايران تحويل شود و فعاليت كنسرسيوم فقط در زمينهء فروش فرآوردههاى نفتى به مدت 20 سال ( در قرارداد 1954 ايران و كنسرسيوم اين مدت براى انجام فعاليت كنسرسيوم تعيين شده بود ) تضمين گردد . كمپانىهاى وابسته به كنسرسيوم يعنى امريكائى ، انگليسى ، انگليسى - هلندى و فرانسوى بايستى به نسبت سهامشان از محل فروش نفت در بازارهاى جهان سود مىبردند .
اين گونه ايران مىتوانست فقط مقدار ناچيزى از نفتى را كه كنسرسيوم استخراج مىكرد ، براى خود ذخيره كند ( به سال 1973 - 4 % ، و به سال 1981 تقريبا 20 % ) . بايد يادآورى كرد حملونقل نفت همانگونه مانند سابق در دست كمپانىهاى نفتى خارجى باقى ماند ، ضمنا مانند پيش كارشناسان خارجى به اداره كارهاى استخراج و پالايش نفت ادامه مىدادند ، شمارهء اين كارشناسان در آغاز 1975 - 1700 تن بود . قرارداد تحويل تأسيسات نفتى و پالايشگاه به ايران از سوى كنسرسيوم داراى اهميت فراوانى بود . از اينپس ايران مىتوانست مستقلا ميزان استخراج نفت را تعيين كند ، درباره بهاى فروش نفت و مسائل مهم نفتى
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 601
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٦٠١