پرورش اسب در برخى از اين بخشها مانند املاك مجاور اورارتها بود . صنعت اين منطقه در سطح بخشهاى شمالى آسياى باخترى قرار داشت ، اين ارزيابى ، طبق پژوهشى كه از آثار قرون هشتم تا هفتم ق . م . از « صخره سكز » واقع در روستاى زيوى ( 24 كيلومتر شرقى سكز ) به عمل آمده ، و همچنين كاوش دژهاى تپهء زيوى ، انجام گرفته است ( ظاهرا دژ زيوى متعلق به مانىها بوده است ) .
سرشت اقتصادى جامعهء اين زمان متناسب با رژيم اجتماعى آن ، ازجمله وجود گروههاى مهمى از دهقانان وابسته يا بردگان است . اما در مانا هم مانند بيشتر قلمرو - هاى باستانى خاور مردم معمولى آزاد نقش مهمى را در روند زندگانى جامعه ايفا مىكردند . در اين هنگام قشر گستردهاى از اريستوكراتها ( خويشان و بستگان پادشاه ) ، نظاميان و مستخدمان ( سركردههاى ارتش ، فرمانداران دژها و غيره ) بر اين سرزمين حكومت مىكردند . شاه از نزديكان و خويشاوندان خودش ، از شخصيتهاى بلندپايه و افراد وابسته به خانوادههاى اشرافى كهن ، شورا تشكيل مىداد . پسر ارشد شاه در زمان زندگيش عنوان وليعهدى و وراثت سلطنت را داشت .
در آغاز قرن هفتم ق . م . مانا از زير بار تحت الحمايگى آشوريان خارج شد و جنگى تعرضى را عليه آنها آغاز كرد . در فاصله سالهاى 680 - 677 ق . م . آسارخاندن موفق شد موقتا حملهء مانىهاى سركش را سركوب كند و متحد پادشاه مانا اسكف ايشپاكا را درهم شكند . نخستينبار نام اسكيف در آسياى باخترى برده مىشود . كمى پيشتر از پايان سده هشتم از كيمريتز نام برده شده ( آنوقت با اورارتها مىجنگيدند . )
در نخستين سدههاى هزاره يكم ق . م . در دشتهاى يورازى دامداران كوچنشين پديد آمدند و عشاير كوچنشين را تشكيل دادند . بيشتر اينها كه به زبانهاى ايرانى سخن مىگفتند ، شاخههاى شرقى يا شمالى كوچنشينان را تشكيل مىدادند . از ميان اينها ، عشاير كيمريتز و اسكيف از راه قفقاز به آسياى باخترى نفوذ كردند ( و قسمتى از اسكيفها بعدها به دشتهاى اروپا روى آوردند ) . اين دو گروه عشيرهاى از لحاظ روش زيست و وضع اجتماعى بههم مىمانستند . اينها براى نخستينبار در آسياى باخترى روش سوارى و تيراندازى و نبرد سواره را كه تاكنون معمول نبود ، بهكار بردند . به مسافرتهاى دور - دستى مىرفتند - تا سواحل درياى اژه ( كيمريتز ) ، تا مرزهاى مصر ( اسكيفها ) و جاهاى ديگر - اين عشاير مراكز ثابتى هم داشتند : كيمريتزها در شمال شرقى آسياى صغير و اسكيفها در باختر آذربايجان ( اين منطقه ظاهرا مرز سه كشور اورارت ، مانا و اسكيف بود ) . گروهها يا يكانهاى چريكى آنها غالبا با بعضى از « كشور » ها متحد مىشدند ؛ اسكيفها مدت زيادى در مانا اقامت كردند ؛ كيمريتزها هم در آنجا نفوذ داشتند .
تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — صفحة 58
مساهمون: ا . آ . گرانتوسكى
ص٥٨