شرق بود . به زودى اين وضع دگرگون شد ، گاهگاهى لشكركشىهائى كه به منظور جمعآورى خراج انجام مىگرفت به حمله ساكنان به لشكريان آشورى مىانجاميد . آسارخاندن كوشش داشت با عدهاى از فرمانروايان زامويا و ماد متحد شود و به سال 672 ق . م . پيمانى با آنها بست كه حاوى وفادارى اين دولتها نسبت به او بود و ضمنا شاه آشور هم حق حاكميت آنها را بر سرزمينهايشان تضمين كرد . در همين سال يا سال بعد در مناطق شرقى خيزش آشكارى به منظور استقلال ماد اوج گرفت . اما آشوريها توانستند تا چند دهه بعد مناطق ايران ازجمله كيشسو و خرخر را در تصرف خود نگاهدارند .
پادشاهى مانىها
در قرن هشتم ق . م . هنگاميكه جنگ ميان آشوريها و اورارتها ادامه داشت ، مانا متحد ضعيفى براى آشور به شمار مىرفت . فرمانرواى مانى از جنگ بين اورارت و آشور بهره برد و به تقويت خود پرداخت ، در زمان فرمانروائى ايرانزو ( پيش از 718 / 717 - 735 ق . م . ) چند « كشور » كوچك را كه در پايان قرن نهم ق . م . مستقل بودند ، به خود ضميمه كرد . اما برخى از كشورها درعينحال كه حكومت موروثىشانرا حفظ كردند ، به قلمرو مانا پيوستند . به اصطلاح دولتهاى آندى ، مدى ، اويشديشا و زيكيرتو از آن جمله بودند . بخشهاى مهم اين منطقه به دهستانهائى با جمعيت زياد تقسيم مىشدند . گذشته از خودمانىها گروههاى نژادى محلى ديگر كه در مرزهاى اين سرزمين مىزيستند همه ايرانى زبان بودند ، ازجمله در ميسى - در جنوب اوايشديشا - در شمال باخترى و زيكيرتو - در شمال شرقى مركز مانا .
گرايش به استوارى قدرت مركزى واكنشهاى متفاوتى را در فرمانروايان و اشراف مانى پديد آورد . برخى از گروههاى ضد آشورى ( در آلابرى و غيره ) كه زير حمايت مانىها و آشوريها سالم مانده بودند بهوسيله روساى اول اورارتى حمايت شدند و عليه مانىها بهپا خاستند ، اما سارگن دوم در 719 ق . . م چندينبار در كارهاى مانا مداخله كرد شورشيان و قيامكنندگان عليه شاه مانا را كيفر داد . جنگ بىرحمانهاى در سال 714 ق . م . در كوههاى اوارش ( شايد ، سهند ) درگرفت : روسا و متحد مهمش مىتاتى زيكيرتو به سختى شكست خوردند . بسيارى از املاك اورارتىها و مناطق پيشين مانا در كنار اروميه از ميان رفتند . رويدادهاى اين سال سرانجام به نيرومندتر شدن مانا گرائيد ، اما در مناطق وابسته ، دولتهاى محلى يا از ميان رفتند يا ناتوان شدند .
اقتصاد بخشهاى مهم قلمرو مانا ، پيشرفت كشاورزى و دامدارى در سطح بالا ازجمله